Epididimit və orxit nədir?
Epididimit xayanın arxasında yerləşən və toxum hüceyrələrini toplayan borucuq sisteminin (xayaüstü artımın) iltihabıdır. Orxit isə xayanın özünün iltihabıdır. Çox vaxt birlikdə olur.
Səbəbləri
- Uşaqlarda: ən çox virus infeksiyasından sonra və ya qıcıqlanma nəticəsində yaranan, mikrobsuz iltihab. Bəzən sidik yollarının anomaliyası fonunda sidiyin xaya kanallarına geri axması.
- Bakterial infeksiya: sidik yolu infeksiyası ilə birlikdə.
- Viral orxit: parotit (qulaqdibi) xəstəliyindən sonra, adətən yeniyetmələrdə.
- Cinsi aktiv yeniyetmələrdə: cinsi yolla ötürülən infeksiyalar.
Əlamətləri
- xayada tədricən başlayan ağrı və şişkinlik,
- xayalığın qızarması, isti olması,
- bəzən qızdırma, sidiyə gedərkən yanma.
Bu əlamətlər xaya burulmasına çox bənzəyir. Burulma istisna olunana qədər hər kəskin xaya ağrısı təcili müayinə tələb edir.
Diaqnoz
- müayinə,
- Doppler USM: iltihabda xayaya qan axını artır, burulmada isə azalır,
- sidik analizi və əkmə.
Müalicə
- istirahət, xayalığın bir qədər qaldırılması,
- ağrıkəsici və iltihab əleyhinə dərmanlar,
- antibiotik yalnız sidikdə infeksiya əlaməti olduqda və ya bakterial səbəbdən şübhələnildikdə.
Şikayətlər adətən bir neçə gün ərzində azalır, şişkinliyin tam keçməsi 2–4 həftə çəkə bilər.
Təkrarlanan epididimit
İltihab təkrarlanırsa, sidik yollarında anatomik problem (ektopik sidik axarı, sidik kanalının anomaliyaları, sidik kisəsinin disfunksiyası) axtarılmalıdır. Bunun üçün USM, lazım olduqda MSUQ və ya sistoskopiya aparılır.
Nə vaxt təcili müraciət etməli?
Aşağıdakılardan biri varsa, növbəti qəbulu gözləməyin: həkimə zəng edin və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə gedin.
- Xayada qəfil, güclü ağrı (burulma istisna olunmalıdır)
- Yüksək qızdırma, titrəmə
- Xayalıqda qızartının və şişkinliyin sürətlə artması
Pediatr və ailə həkimi üçün qeyd
Prepubertal oğlanlarda epididimit çox vaxt steril, post-infeksion və ya reaktiv xarakter daşıyır, sidik analizi normaldır və antibiotik tələb etmir. Piuriya və ya müsbət sidik əkməsi olduqda antibiotik başlanmalı və sidik yollarının anatomik anomaliyası (ektopik sidik axarı, uretra problemləri) üçün USM aparılmalıdır. Təkrarlanan epididimit əlavə müayinə tələb edir. Cinsi aktiv yeniyetmədə cinsi yolla ötürülən infeksiyalar nəzərə alınmalıdır.
Qəbulda nə olur?
- Xayalıq müayinə olunur, burulma və əlavə burulması ilə fərqləndirilir.
- Doppler USM və sidik analizi aparılır.
- Səbəbə görə müalicə təyin edilir, təkrarlanan hallarda sidik yolları müayinə olunur.
Tez-tez verilən suallar
Parotit (qulaqdibi) xayaya keçə bilərmi?
Bəli, parotit virusu yeniyetmələrdə xaya iltihabına (orxit) səbəb ola bilər. Peyvənd bunun qarşısını alır.
Əlaqəli mövzular
Mənbələr
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2025: Acute scrotum.
Bu səhifə maarifləndirmə məqsədi daşıyır. Uşağınızın müalicəsi barədə qərar müayinədən sonra həkimlə birlikdə verilir.