Xaya burulması nədir?
Xaya toxum ciyəsindən asılır. Bu ciyənin içindən xayanı qidalandıran arteriya və venalar keçir. Bəzi uşaqlarda xaya xayalığa kifayət qədər bərkimədiyi üçün öz oxu ətrafında fırlana bilir. Ciyə burulduqda qan dövranı dayanır. Buna xaya burulması (testis torsiyası) deyilir.
Bu, uşaq urologiyasında ən təcili haldır. Qan dövranı bərpa olunmazsa, xaya bir neçə saat ərzində ölməyə başlayır.
Kimdə olur?
- ən çox 12–18 yaşlı yeniyetmələrdə, xüsusən yuxuda və ya idmandan sonra,
- yenidoğulmuşlarda (bəzən hələ ana bətnində),
- enməmiş xayada risk daha yüksəkdir.
Əlamətləri
- qəfil başlayan, güclü xaya ağrısı, çox vaxt bir tərəfdə,
- ağrı qasığa və qarnın aşağı hissəsinə yayıla bilər,
- ürəkbulanma və qusma,
- xaya şişir, qızarır, yuxarı qalxır, bəzən eninə yerləşir,
- yeniyetmələr utandıqları üçün bəzən yalnız «qarın ağrısından» şikayət edir.
Vaxt niyə həlledicidir?
| Ağrının başlanğıcından keçən vaxt | Xayanın xilas olunma ehtimalı |
|---|---|
| 6 saata qədər | 90–100% |
| 12 saat | təxminən 50% |
| 24 saatdan çox | 10%-dən az |
Ona görə qəfil xaya ağrısında evdə gözləmək, ağrıkəsici verib səhəri gözləmək olmaz.
Diaqnoz
Diaqnoz əsasən müayinə ilə qoyulur. Doppler USM xayada qan axınını göstərir və faydalıdır, amma şübhə yüksək olduqda USM üçün vaxt itirilmədən əməliyyata keçilir.
Oxşar əlamətlər xaya əlavəsinin burulması və epididimit zamanı da olur. Bunları ayırmaq həkimin işidir, ona görə hər qəfil xaya ağrısında təcili müraciət lazımdır.
Müalicə
Təcili əməliyyat: xayalıq açılır, burulmuş ciyə açılır və xayanın rəngi, qan dövranı qiymətləndirilir.
- Xaya canlıdırsa, xayalığa tikilir (orxiopeksiya).
- Xaya ölübsə, çıxarılır.
- Hər iki halda digər xaya da tikilir, çünki eyni anatomik meyl çox vaxt hər iki tərəfdə olur.
Xaya əlavəsinin burulması
Xayanın yuxarı qütbündə kiçik rudiment toxuma (hidatida) var. Onun burulması 7–12 yaşlı uşaqlarda kəskin xaya ağrısının ən çox rast gəlinən səbəbidir. Ağrı adətən daha yavaş başlayır, bəzən xayanın yuxarısında dəridən göyümtül nöqtə görünür. Bu hal əməliyyatsız, istirahət və ağrıkəsici ilə bir neçə gün ərzində keçir. Amma onu xaya burulmasından ayırmaq üçün müayinə mütləqdir.
Nə vaxt təcili müraciət etməli?
Aşağıdakılardan biri varsa, növbəti qəbulu gözləməyin: həkimə zəng edin və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə gedin.
- Xayada qəfil, güclü ağrı, xüsusən yuxudan oyadan ağrı
- Ağrı ilə birlikdə ürəkbulanma və qusma
- Xayanın yuxarı qalxması, şişməsi, qızarması
- Qarnın aşağı hissəsində və ya qasıqda səbəbsiz ağrı yeniyetmə oğlanda (xayaya da baxın)
- Yenidoğulmuşda xayalığın bərk, göyümtül və şiş olması
Pediatr və ailə həkimi üçün qeyd
Kəskin skrotumda burulma istisna olunana qədər təcili uroloji məsləhət lazımdır. Doppler USM klinik şübhə yüksək olduqda əməliyyatı gecikdirməməlidir; normal Doppler burulmanı tam istisna etmir. TWIST balı triajda faydalıdır. Ağrı başlayandan sonra keçən vaxt xayanın xilas olunma ehtimalını müəyyən edən əsas amildir. Yeniyetmələrdə qarın ağrısı ilə müraciətdə xayalıq mütləq müayinə olunmalıdır.
Qəbulda nə olur?
- Burulma şübhəsi olan uşaq gözləmədən müayinə olunur, lazım olduqda Doppler USM edilir.
- Şübhə yüksəkdirsə, USM gözlənilmədən əməliyyata alınır.
- Əməliyyatda xaya açılır, qan dövranı bərpa olunursa, həm o, həm də digər xaya tikilərək təkrar burulmanın qarşısı alınır.
Tez-tez verilən suallar
Ağrı keçdi. Yenə də həkimə getmək lazımdırmı?
Bəli. Bəzən xaya burulub özü açılır və ağrı keçir. Bu hal təkrarlana bilər və planlı əməliyyatla qarşısı alınır.
Əməliyyatdan sonra uşaq gələcəkdə ata ola biləcəkmi?
Xaya xilas olunubsa, adətən bəli. Xaya itirilsə belə, sağlam qalan bir xaya kifayət qədər hormon və sperma hasil edir.
Əlaqəli mövzular
Mənbələr
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2025: Acute scrotum.
- Barbosa JA və həmmüəlliflər. Development and initial validation of a scoring system to diagnose testicular torsion in children (TWIST). J Urol, 2013.
Bu səhifə maarifləndirmə məqsədi daşıyır. Uşağınızın müalicəsi barədə qərar müayinədən sonra həkimlə birlikdə verilir.