Enməmiş xaya (kriptorxizm)

Enməmiş xaya nədir?

Ana bətnində xayalar qarın boşluğunda inkişaf edir və hamiləliyin son aylarında qasıq kanalından keçərək xayalığa enir. Doğuş zamanı bir və ya hər iki xaya xayalıqda deyilsə, buna enməmiş xaya və ya kriptorxizm deyilir.

Vaxtında doğulmuş oğlanların təxminən 1–3%-ində, vaxtından əvvəl doğulmuşların isə 30%-ə qədərində rast gəlinir. Bu uşaqların bir hissəsində xaya ilk aylarda öz-özünə enir, amma 6 aylıqdan sonra enmə demək olar ki, baş vermir.

Növləri

• Əllə hiss olunan xaya (təxminən 80%): xaya qasıq kanalında və ya onun çıxışında hiss olunur, amma xayalığa enmir.
• Əllə hiss olunmayan xaya (təxminən 20%): xaya qarın boşluğunda yerləşə bilər, inkişaf etməmiş və ya ana bətnində sorulmuş ola bilər.
• Ektopik xaya: xaya normal yoldan kənara, məsələn, budun və ya qasığın başqa yerinə enib.
• Yuxarı qalxan (sonradan qalxan) xaya: əvvəllər xayalıqda olan xaya uşaq böyüdükcə yuxarı qalxır.

Retraktil xaya isə ayrıca vəziyyətdir: xaya soyuqda və ya toxunduqda yuxarı qaçır, amma xayalığa asanlıqla endirilir və orada qalır.

Niyə müalicə olunmalıdır?

• Fertillik. Xayalıqda temperatur bədəndən 2–3 dərəcə aşağıdır. Xayalıqdan kənarda qalan xayada toxum hüceyrələri ilk ildən etibarən zədələnməyə başlayır.
• Xərçəng riski. Enməmiş xayada risk bir qədər yüksəkdir. Xaya xayalıqda olduqda dəyişiklikləri vaxtında hiss etmək mümkündür.
• Burulma və zədə riski. Qasıqdakı xaya daha asan burula və zədələnə bilər.
• Qasıq yırtığı çox vaxt birlikdə olur.
• Psixoloji səbəb: boş xayalıq uşaqda narahatlıq yarada bilər.

Diaqnoz

Diaqnoz təcrübəli həkimin müayinəsi ilə qoyulur. USM nə xayanın tapılmasında, nə də müalicənin seçilməsində əlavə məlumat vermir və rutin olaraq tövsiyə olunmur.

Əllə hiss olunmayan xayada xayanın yerini müəyyən etməyin ən etibarlı yolu diaqnostik laparoskopiyadır: kamera ilə qarın boşluğuna baxılır və eyni əməliyyatda müalicə də aparılır.

Müalicə

Əməliyyat vaxtı

Əməliyyat 6–12 aylıqda, ən gec 18 aylığa qədər tövsiyə olunur. Daha böyük yaşda aşkarlanan uşaqlar diaqnozdan sonra mümkün qədər tez əməliyyat olunur.

Əməliyyat

• Hiss olunan xayada qasıqdan və ya xayalıqdan kiçik kəsiklə xaya sərbəstləşdirilir və xayalığa tikilir (orxiopeksiya). Uşaq çox vaxt həmin gün evə gedir.
• Hiss olunmayan xayada əvvəlcə laparoskopiya edilir. Xaya qarın boşluğundadırsa, laparoskopik orxiopeksiya, çox yuxarıda olduqda bir və ya iki mərhələli (Fowler-Stephens) üsul seçilir. Xaya inkişaf etməyibsə, qalıq toxuma çıxarılır.

Hormon müalicəsi

Hormon iynələri (hCG, GnRH) xayanı xayalığa endirmək üçün effektiv deyil və rutin tövsiyə olunmur.

Əməliyyatdan sonra

Əməliyyatdan sonra xaya bir neçə ay və yeniyetməlik dövründə yoxlanılır. Xayanın yenidən yuxarı qalxması və ya kiçilməsi nadir hallarda olur. Oğlan yeniyetməlikdə xayalarını özü yoxlamağı öyrənməlidir.