Kəskin skrotum: xaya burulması və onu təqlid edən hallar
Qəfil xaya ağrısı olan uşağı düzgün qiymətləndirmək, burulmanı qaçırmamaq və USM üçün vaxt itirmədən uşaq uroloquna göndərmək.
Addım 1 / 13
Məqsədlər
Bu kursdan sonra
- Kəskin skrotumun əsas səbəblərini sadalamaq və yaşa görə ehtimalını bilmək.
- Xaya burulmasını xaya əlavəsinin burulmasından və epididimitdən klinik əlamətlərlə ayırmaq.
- TWIST balını hesablamaq və onun məhdudiyyətlərini bilmək.
- Doppler USM-in yerini və normal qan axınının burulmanı istisna etmədiyini izah etmək.
- Uşağı nə vaxt və necə təcili göndərmək lazım olduğunu bilmək.
Əsas mesaj: qəfil başlayan xaya ağrısı burulma istisna olunana qədər təcili cərrahi haldır. Vaxt xayanın taleyini müəyyən edir, USM və ya müşahidə üçün gözləmək olmaz.
Əsaslar
Rəqəmlərlə xaya burulması
- 90–100%ilk 6 saatda xilas olunma
- ~50%12 saatdan sonra
- <10%24 saatdan sonra
- 12–18 yaşən çox rast gəlinən dövr
Burulmanın iki zirvəsi var: yenidoğulmuş dövrü və yeniyetməlik. Yeniyetmələrdə burulma çox vaxt yuxuda, idmandan sonra və ya kiçik travmadan sonra başlayır.
Xayanın itirilməsi ilə nəticələnən halların əhəmiyyətli hissəsi gec müraciət və ya gec göndərişlə bağlıdır: ağrı "qarın ağrısı" kimi qiymətləndirilir, uşağa ağrıkəsici verilib evə göndərilir və ya USM gözlənilir.
Əsaslar
Kəskin skrotumun səbəbləri
| Səbəb | Tipik yaş | Əsas xüsusiyyət |
|---|---|---|
| Xaya burulması | Yenidoğulmuş, 12–18 yaş | Qəfil, güclü ağrı, ürəkbulanma, qusma |
| Xaya əlavəsinin burulması | 7–12 yaş | Tədricən artan ağrı, yuxarı qütbdə nöqtəvi həssaslıq, "göy nöqtə" |
| Epididimit, orxit | Hər yaş, yeniyetmələrdə daha çox | Tədricən başlayan ağrı, arxa tərəfdə həssaslıq, bəzən dizuriya |
| Sıxılmış qasıq yırtığı | Körpələr | Qasıqdan xayalığa uzanan bərk şişkinlik, qusma |
| İdiopatik skrotal ödem | 4–7 yaş | İki tərəfli qızartı və ödem, ağrı azdır, xaya həssas deyil |
| Hençoh-Şönleyn purpurası | Uşaqlıq | Ayaqlarda purpura, oynaq və qarın ağrısı ilə birlikdə |
| Travma, şiş, hidrosele | Hər yaş | Anamnez və müayinə ilə ayrılır |
Kəskin skrotumun ən çox rast gəlinən səbəbi əlavə burulmasıdır, ən təhlükəlisi isə xaya burulmasıdır. Ehtimal yox, təhlükə qərarı müəyyən edir.
Əsaslar
Burulmanın anatomiyası
İntravaginal burulma (yeniyetmələr): tunika vaginalis xayanı yuxarıdan, toxum ciyəsi boyunca əhatə edir və xaya "zəng dili" kimi sərbəst asılı qalır (bell clapper deformasiyası). Bu anatomik meyl çox vaxt hər iki tərəfdə olur.
Ekstravaginal burulma (yenidoğulmuşlar): tunika vaginalis hələ xayalığa bərkimədiyi üçün xaya örtükləri ilə birlikdə burulur. Çox vaxt ana bətnində baş verir.
Fasiləli burulma: qısa, öz-özünə keçən güclü ağrı epizodları. Hər epizod növbəti tam burulmanın xəbərdarlığıdır və planlı orxiopeksiya göstərişidir.
Diaqnostika
Anamnez və müayinə
- Ağrının başlama vaxtını dəqiq qeyd edin: saat ilə. Bu, sonrakı qərarlar üçün əsas göstəricidir.
- Ağrı qəfil başlayıb, yoxsa tədricən artıb? Ürəkbulanma və qusma burulmanı güclü şəkildə düşündürür.
- Əvvəllər oxşar, öz-özünə keçən epizodlar olubmu (fasiləli burulma)?
- Dizuriya, qızdırma, sidik yolu anomaliyası, son virus infeksiyası, travma.
Müayinə: əvvəlcə ayaq üstə və uzanmış vəziyyətdə baxış, sonra sağlam tərəfdən başlayaraq palpasiya.
| Əlamət | Burulma | Əlavə burulması | Epididimit |
|---|---|---|---|
| Başlanğıc | Qəfil | Tədricən | Tədricən |
| Xayanın vəziyyəti | Yuxarı qalxmış, eninə yerləşmiş | Normal | Normal |
| Həssaslıq | Bütün xaya | Yuxarı qütbdə nöqtəvi | Arxa tərəfdə, xayaüstü artım |
| Kremaster refleksi | Adətən yoxdur | Var | Var |
| Qusma | Tez-tez | Nadir | Nadir |
Yeniyetmə oğlan qarın ağrısı ilə müraciət edibsə, xayalıq mütləq müayinə olunmalıdır. Utancaqlıq səbəbindən yeniyetmələr xaya ağrısını çox vaxt deyil, "qarın ağrısı"nı söyləyirlər.
Diaqnostika
TWIST balı
TWIST (Testicular Workup for Ischemia and Suspected Torsion) burulma ehtimalını qiymətləndirmək üçün sadə klinik baldır.
| Əlamət | Bal |
|---|---|
| Xayanın şişməsi | 2 |
| Xayanın bərk olması | 2 |
| Kremaster refleksinin olmaması | 1 |
| Ürəkbulanma və ya qusma | 1 |
| Xayanın yuxarı qalxması | 1 |
| Ümumi bal | Risk | Yanaşma |
|---|---|---|
| 0–2 | Aşağı | Burulma ehtimalı azdır, amma uşaq uroloqu və ya cərrah tərəfindən qiymətləndirilməlidir |
| 3–4 | Orta | Təcili Doppler USM və cərrahi məsləhət |
| 5–7 | Yüksək | USM gözlənilmədən təcili cərrahi müayinə |
TWIST qərar verməyə kömək edir, amma aşağı bal burulmanı tam istisna etmir. Pediatr üçün nəticə dəyişmir: qəfil xaya ağrısı olan uşaq eyni gün cərrahi qiymətləndirməyə göndərilir.
Diaqnostika
Doppler USM: nə vaxt və necə?
- Doppler USM xayada qan axınını, toxum ciyəsinin burulmasını ("burulğan" əlaməti) və digər səbəbləri göstərə bilər.
- Normal və ya azalmış qan axını burulmanı istisna etmir: qismən və ya fasiləli burulmada axın qala bilər.
- Nəticə müayinəni aparan mütəxəssisin təcrübəsindən çox asılıdır.
- Klinik şübhə yüksəkdirsə, USM əməliyyatı gecikdirməməlidir.
Ən çox rast gəlinən səhv: "USM-də axın var" nəticəsi ilə uşağın evə göndərilməsi. Klinik mənzərə burulmaya uyğundursa, cərrahi müayinə lazımdır.
Diaqnostika
Yenidoğulmuşda burulma
Doğuşdan əvvəl baş verən burulmada xayalıq doğuşda bərk, göyümtül və ağrısızdır; xayanı xilas etmək çox vaxt mümkün olmur. Doğuşdan sonra yaranan burulmada isə əvvəl normal olan xayalıq qəfil şişir və rəngi dəyişir.
- Doğuşdan sonra yaranan burulma təcili haldır.
- Doğuşdan əvvəl baş verən burulmada da uşaq eyni gün uşaq uroloquna göndərilir: qarşı xayanın fiksasiyası müzakirə olunur, çünki iki tərəfli burulma nadir, amma fəlakətlidir.
Müalicə
Göndəriş: pediatr nə etməlidir?
- Qəfil xaya ağrısı
- Ağrının başlama vaxtını qeyd et
- Ağız yolu ilə heç nə vermə
- Cərrahi xidməti olan mərkəzə dərhal göndər, telefonla xəbər ver
- Uşağı ağrıkəsici verib evə göndərməyin və səhəri gözləməyin.
- USM nəticəsi üçün göndərişi gecikdirməyin.
- Ağrı keçibsə də, uşaq eyni gün müayinə olunmalıdır: burulma öz-özünə açılmış ola bilər.
Müalicə
Cərrahi müalicə
Skrotal eksplorasiya: xayalıq açılır, toxum ciyəsi açılır və xayanın canlılığı qiymətləndirilir.
- Xaya canlıdırsa: orxiopeksiya (xaya xayalığa tikilir).
- Xaya ölübsə: orxiektomiya.
- Hər iki halda qarşı xaya da fiksasiya olunur, çünki anatomik meyl çox vaxt iki tərəflidir.
Manual detorsiya: cərrahi yardım gecikirsə, təcrübəli həkim tərəfindən xaya içəridən çölə doğru ("kitab açmaq" istiqamətində) çevrilə bilər. Ağrının qəfil azalması uğuru göstərir. Bu, yalnız müvəqqəti tədbirdir və əməliyyatı əvəz etmir.
Müalicə
Əlavə burulması və epididimitin müalicəsi
Xaya əlavəsinin burulması: burulma etibarlı şəkildə istisna olunubsa, konservativ müalicə: istirahət, iltihab əleyhinə ağrıkəsici. Ağrı adətən 3–10 gün ərzində keçir. Ağrı uzanırsa və ya diaqnoz şübhəlidirsə, eksplorasiya edilir.
Epididimit: prepubertal uşaqlarda çox vaxt steril, virus sonrası və ya reaktiv olur. Sidik analizi normaldırsa, antibiotik lazım deyil: istirahət, ağrıkəsici. Piuriya və ya müsbət əkmədə antibiotik təyin edilir və sidik yolları USM ilə qiymətləndirilir. Cinsi aktiv yeniyetmədə cinsi yolla ötürülən infeksiyalar nəzərə alınır.
Təkrarlanan epididimit sidik yollarının anomaliyasına (ektopik sidik axarı, uretra problemləri, işəmə disfunksiyası) işarə edə bilər və uşaq uroloqu tərəfindən araşdırılmalıdır.
Müalicə
Sonrakı izləmə
- Burulmadan sonra xaya 6–12 ay ərzində ölçü və konsistensiyaya görə yoxlanılır: atrofiya mümkündür.
- Yeniyetməyə xayanın öz-özünə müayinəsi öyrədilir.
- Fasiləli ağrı epizodları olan uşaq planlı orxiopeksiyaya göndərilir.
- Ailəyə qəfil xaya ağrısında dərhal müraciət etmək lazım olduğu izah edilir.
Pediatrın rolu: qəfil xaya ağrısını təcili hal kimi qəbul etmək, yeniyetmənin qarın ağrısında xayalığa baxmaq, USM və müşahidə üçün vaxt itirmədən uşağı göndərmək.
Test
Test: Kəskin skrotum
Özünüzü yoxlayın: bir cavab seçin.
-
14 yaşlı oğlan gecə yuxudan sol xayada güclü ağrı ilə oyanıb, iki dəfə qusub. Xaya yuxarı qalxıb, kremaster refleksi yoxdur. Ən düzgün addım hansıdır?
Qəfil ağrı, qusma, yuxarı qalxmış xaya və kremaster refleksinin olmaması burulma üçün tipikdir (TWIST yüksəkdir). Uşaq USM gözlənilmədən təcili cərrahi müayinəyə göndərilir.
-
Doppler USM-də xayada qan axını var, amma klinik mənzərə burulmaya uyğundur. Nə etmək lazımdır?
Qismən və ya fasiləli burulmada qan axını qala bilər. Normal Doppler burulmanı istisna etmir, klinik şübhə yüksəkdirsə əməliyyat gecikdirilmir.
-
9 yaşlı uşaqda 2 gündür tədricən artan ağrı var, xayanın yuxarı qütbündə nöqtəvi həssaslıq və dəridən görünən göy nöqtə var. Ən ehtimallı diaqnoz?
Yuxarı qütbdə nöqtəvi həssaslıq və "göy nöqtə" əlavə burulması üçün tipikdir. Burulma etibarlı şəkildə istisna olunduqdan sonra konservativ müalicə edilir.
-
TWIST balında hansı əlamətlər 2 bal verir?
Xayanın şişməsi və bərk olması hər biri 2 bal, kremaster refleksinin olmaması, ürəkbulanma və ya qusma və xayanın yuxarı qalxması hər biri 1 bal verir.
-
Burulma zamanı əməliyyatda xaya canlıdır. Qarşı xaya ilə nə edilir?
Burulmaya səbəb olan anatomik meyl çox vaxt iki tərəflidir, ona görə qarşı xaya da eyni əməliyyatda fiksasiya olunur.
Kurs tamamlandı
Mövzu üzrə valideyn məqalələri
Mənbələr
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2025: Acute scrotum in children.
- Barbosa JA, Tiseo BC, Barayan GA, et al. Development and initial validation of a scoring system to diagnose testicular torsion in children. J Urol. 2013;189(5):1859–1864.
- Mellick LB, Sinex JE, Gibson RW, Mears K. A systematic review of testicle survival time after a torsion event. Pediatr Emerg Care. 2019;35(12):821–825.
Material tibb mütəxəssisləri üçündür və qüvvədə olan klinik tövsiyələrə əsaslanır. Konkret xəstə barədə qərarı müalicə edən həkim verir.