Түнгі энурез (түнде төсекке зәр жіберу)

Түнгі энурез деген не?

Түнгі энурез деп 5 жастағы және одан үлкен баланың кемінде 3 ай бойы, айына кемінде бір рет ұйқыда зәрін ұстай алмауын айтады. Күнделікті тілде мұны «түнде төсекке зәр жіберу» деп те атайды. Бұл балалық шақта ең жиі кездесетін мәселелердің бірі: 7 жастағы балалардың 5–10%-ында, жасөспірімдердің 1–2%-ында болады. Ұлдарда қыздарға қарағанда шамамен екі есе жиі кездеседі.

Жыл сайын осы балалардың шамамен 15%-ында энурез өздігінен өтеді, бірақ 7 жасында түнде зәр жіберетін әр 100 баланың шамамен 7-еуінде ол ересек жасқа дейін сақталады. Энурез баланың өзіне деген сеніміне, достарымен қарым-қатынасына және отбасы өміріне әсер етеді, сондықтан «өзі өтіп кетеді» деп жылдар бойы күте беру әрқашан дұрыс емес.

Түрлері

• Біріншілік: бала ешқашан қатарынан кемінде 6 ай түнде құрғақ болмаған. Ең жиі кездесетін түрі.
• Екіншілік: кемінде 6 ай құрғақ жүргеннен кейін қайта басталған. Кейде күйзеліске, инфекцияға, іш қатуға немесе басқа себепке байланысты болады.
• Моносимптомды: тек түнде зәр жіберу, күндіз ешқандай шағым жоқ.
• Моносимптомды емес: күндіз де шағымдар бар (кенеттен пайда болатын, кейінге қалдыру қиын зәр шығару қажеттілігі, жиі зәр шығару, күндізгі зәр ұстамау), зәр шығару жолдарының инфекциясы қайталанады немесе ішек жұмысында ақау бар. Бұл жағдайда алдымен күндізгі мәселелер емделеді.

Неге болады?

Түнгі энурез бірнеше механизмнің қосылуымен түсіндіріледі:

1. Оянудың қиындығы. Бала толған қуықтың белгісінен оянбайды. Бұл негізгі механизм деп саналады.
2. Түнде зәрдің көп түзілуі. Түнде зәрді азырақ түзу үшін организм вазопрессин гормонын бөледі. Кейбір балаларда бұл гормон түнде жеткілікті көбеймейді.
3. Қуықтың түнде белсенділенуі (түнгі гиперактивті қуық) немесе қуықтың түнгі көлемінің кіші болуы.

Организмнің ішкі сағатының (циркадтық ырғақтың) бұзылуы да рөл атқаруы мүмкін.

Тұқым қуалаушылықтың рөлі зор: отбасында түнгі энурез болмаса, балада оның болу ықтималдығы шамамен 15%, ата-ананың біреуі немесе жақын туысы бала кезінде түнде зәр жіберген болса 44%, ата-ананың екеуі де зәр жіберген болса 77%.

Іш қату (көбіне байқалмай жүреді), қорылдау мен ұйқыдағы апноэ (тыныстың тоқтап қалуы), артық салмақ, зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (СДВГ), аллергиялық аурулар энурезбен жиі қатар жүреді. СДВГ бар балаларда энурез ауыр өтеді, емнің нәтижесі кеш байқалады және жиі қайталанады. Қорылдайтын балаға ЛОР дәрігерінің кеңесі пайдалы болуы мүмкін, бірақ аденоид пен бадамша безді алып тастау отасы энурезді емдеу үшін ұсынылмайды.

Қабылдауға қалай дайындалу керек?

Бағалауға зәр шығару күнделігі көмектеседі: 2 күн бойы баланың қашан қанша ішкені, қашан қанша зәр шығарғаны жазылады. Түнде қанша зәр түзілетінін білу үшін жеті түн бойы өлшеу жүргізіңіз және әр таңертең алдыңғы түннің жалпы зәр көлемін есептеңіз: түнгі зәр көлемі = пайдаланылған және құрғақ жөргек салмақтарының айырмасы + түнде дәретханаға барса, сонда шығарған зәрі + таңертеңгі алғашқы зәр. Салмақ айырмасының әр 1 грамы шамамен 1 мл зәрге сәйкес келеді. Түнгі зәр жасқа сай күтілетін қуық көлемінің 130%-дан көбін құраса, бұл түнде зәрдің көп түзілуін (түнгі полиурияны) білдіреді. Күнделікті осы жерден басып шығарып, толтыра аласыз.

Емдеу

Қашан бастау керек?

5 жасқа толмаған балаларда негізгі тәсіл: отбасын қолдау және дәретхана дағдыларын қалыптастыру; іш қату мен басқа шағымдар бөлек бағаланады. Ата-анаға бұл баланың еркіне байланысты емес екені, көбіне өздігінен өтетіні және жазалау көмектеспейтіні түсіндіріледі. Белсенді ем әдетте 6–7 жастан басталады, бала мен отбасының жағдайы ескеріледі.

Негізгі кеңестер

• Тұрақты тамақтану және су ішу. Күндіз қалыпты мөлшерде сұйықтық, негізінен таңертең және түсте. Ұйқы алдындағы сағаттарда сұйықтықты азайту.
• Күніне 5–7 рет тұрақты түрде дәретханаға бару, ұйықтар алдында міндетті түрде.
• Құрамында кофеин бар сусындарды (шай, кола, энергетикалық сусындар) азайту. Кешке тәтті және газдалған сусындардан, тұзды тағамнан аулақ болу.
• Ұйықтар алдында телефон, планшет және компьютерді пайдалануды шектеу.
• Іш қату болса, оны энурезбен бір мезгілде емдеу.
• Баланы жазаламау. Келісілген әдеттерді орындағаны үшін (ұйықтар алдында дәретханаға бару, күнделік, емге қатысу) мақтау, баланы осы үдеріске тарту.

Бұл әдеттер пайдалы, бірақ құрғақ және дымқыл түндердің кестесін жүргізу мен осы кеңестердің өзі ғана алғашқы ем ретінде нәтиже беретіні дәлелденбеген. Ата-ананың ашулануы жиі кездеседі; қажет болса, балаға және отбасына психологиялық қолдау көрсетіледі.

Энурез оятқышы

Энурез оятқышы (ылғал сезгіш дабыл құрылғысы) іш киімге немесе төсекке қойылатын датчиктен тұрады: ол алғашқы тамшыда дыбыс шығарып, баланы оятады. Уақыт өте бала қуығы толғанда өзі оянуды үйренеді. Бұл ең тиімді ұзақ мерзімді ем, бірақ отбасынан ынта, сабыр және түнде көмектесуді талап етеді. Әдетте 8–12 апта, қажет болса 16–20 аптаға дейін әр түн қолданылады. Дәрігермен тұрақты байланыс сәттілік ықтималдығын арттырады. Десмопрессинмен салыстырғанда толық құрғақ қалу жиірек, ал қайталану сирек болады. Сәтті емнен кейін энурез қайта оралса, гиперактивті қуық бар-жоғы тексеріледі.

Десмопрессин

Десмопрессин түнде зәрдің түзілуін азайтатын дәрі, ұйықтар алдында қабылданады. Түнгі зәрдің көп екені расталған балаларда қолданылады және олардың шамамен 70%-ына көмектеседі. Жасы үлкенірек, зәр жіберетін түндері аз және түнгі зәрі көп балаларда жақсырақ әсер етеді. Кәдімгі таблетка (200–400 мкг) немесе тіл астында еритін таблетка (120–240 мкг) түрінде беріледі. Мұрын спрейі артық доза қаупіне байланысты енді ұсынылмайды.

Қабылдаудан 1 сағат бұрын бастап, қабылдағаннан кейін 8 сағат бойы сұйықтықты дәрігердің нұсқауы бойынша шектеңіз. Десмопрессин тек дәрігердің тағайындауымен беріледі. Бала ауырып тұрса (құсу, іш өту, дене қызуының көтерілуі) немесе қабылдаудан 1 сағат бұрын бастап, қабылдағаннан кейін 8 сағат бойы дәрігер тағайындаған сұйықтық шектеуін сақтау мүмкін болмаса, сол түні дәріні бермеңіз. Бас ауырса, жүрек айнып немесе құсу басталса, дәріні тоқтатып, дәрігерге хабарласыңыз: бұл организмде натрийдің азаюының (гипонатриемияның) белгісі болуы мүмкін. Құрысу немесе есінің бұзылуы байқалса, бірден 103 (жедел медициналық жәрдем) нөміріне қоңырау шалыңыз. Дәрі көмектеспесе, алдымен оның әр түні және дұрыс қабылданғаны тексеріледі. Дәріні тоқтатқаннан кейін энурез жиі қайталанады; дозаны жоспар бойынша біртіндеп азайту қайталануды азайтуы мүмкін, бірақ бұған дәлел әлсіз.

Біріктірілген және басқа емдер

Бір әдіске жауап бермеген балаларда энурез оятқышы мен десмопрессинді бірге қолдануға болады. Десмопрессинге жауап бермеген немесе түнгі гиперактивті қуыққа күдік бар балаларда десмопрессинге қуықты босаңсытатын дәрі (антихолинергиялық препарат) қосылады. Соңғы деректер бойынша бұл екі дәріні басынан бірге бастау да жақсырақ нәтиже беруі мүмкін. Қуықты босаңсытатын дәрі жалғыз өзі түнгі энурезді емдеу үшін қолданылмайды. Бірнеше әдісті біріктірген емде балалардың шамамен 80%-ында толық немесе ішінара нәтиже алынады.

Күте тұру

Бала мен отбасы емге дайын болмаса, әзірге күте тұруға да болады. Бұл уақытта ұйқысы қалыпты болуы үшін бала түнгі жөргекпен ұйықтағаны дұрыс.

Онлайн бағдарлама

Түнгі энурезге арналған, үйде қадам-қадаммен орындалатын 12 апталық онлайн бағдарлама әзірленген: күнделік, кеңестер және ата-анаға арналған түсіндірмелер бір жерде жинақталған. Бағдарламамен bedwettingdoctor.com сайтында (орыс тілінде) таныса аласыз. Бағдарламаны осы сайттың авторы, дәрігер Парвиз Гаджиев жасаған. Бағдарлама дәрігердің қарауын алмастырмайды; пайдалану шарттары бағдарлама сайтында көрсетілген.