Tungi enurez (tunda siydik tuta olmaslik)

Tungi enurez nima?

Tungi enurez deb 5 yosh va undan katta bolaning uyquda, kamida 3 oy davomida oyiga kamida bir marta siydigini tuta olmasligiga aytiladi. Xalq orasida buni “toʻshakka siyish” ham deyishadi. Bu bolalik davrining eng koʻp uchraydigan muammolaridan biri: 7 yoshli bolalarning 5–10%ida, oʻsmirlarning 1–2%ida kuzatiladi. Oʻgʻil bolalarda qizlarga qaraganda taxminan ikki baravar koʻp.

Har yili bu bolalarning taxminan 15%ida enurez oʻz-oʻzidan oʻtib ketadi, ammo 7 yoshda tunda siyib qoʻyadigan har 100 boladan taxminan 7 tasida u katta yoshda ham saqlanib qoladi. Bu bolaning oʻziga boʻlgan ishonchiga, doʻstlari bilan munosabatiga va butun oila hayotiga taʼsir qiladi. Shuning uchun “oʻzi oʻtib ketadi” deb yillab kutish har doim ham toʻgʻri emas.

Turlari

• Birlamchi: bolada tunda siyib qoʻymasdan oʻtgan ketma-ket kamida 6 oylik davr boʻlmagan. Eng koʻp uchraydigan turi.
• Ikkilamchi: bola kamida 6 oy davomida tunda siyib qoʻymaganidan keyin enurez qaytadan boshlangan. Baʼzan stress, infeksiya, ich qotishi yoki boshqa sabab bilan bogʻliq boʻladi.
• Monosimptomatik: faqat tunda siydik tuta olmaslik, kunduzi hech qanday shikoyat yoʻq.
• Monosimptomatik boʻlmagan: kunduzi ham shikoyatlar (toʻsatdan kuchli siyish istagi, tez-tez siyish, kunduzi siydik tuta olmaslik), takrorlanuvchi siydik yoʻllari infeksiyasi yoki ichak muammolari bor. Bunday holda avval kunduzgi muammolar davolanadi.

Nima uchun boʻladi?

Tungi enurez bir nechta mexanizmning birgalikdagi taʼsiri bilan izohlanadi:

1. Uygʻonish qiyinligi. Bola toʻla siydik pufagining signalidan uygʻonmaydi. Bu asosiy mexanizm hisoblanadi.
2. Tunda koʻp siydik hosil boʻlishi. Tunda siydik kamroq hosil boʻlishi uchun organizm vazopressin gormonini ajratadi. Baʼzi bolalarda bu gormon tunda yetarlicha oshmaydi.
3. Siydik pufagining tunda faollashishi (tungi giperaktiv siydik pufagi) yoki uning tungi hajmi kichikligi.

Organizmning ichki soati (sirkad ritm) buzilishlari ham rol oʻynashi mumkin.

Irsiyat katta ahamiyatga ega: oilada enurez boʻlmagan boʻlsa, bolada enurez ehtimoli taxminan 15%, ota-onadan biri yoki yaqin qarindosh bolaligida tunda siyib qoʻygan boʻlsa 44%, ota-onaning ikkalasida boʻlgan boʻlsa 77%.

Enurez bilan koʻpincha ich qotishi (koʻp hollarda yashirin kechadi), xurrak va uyqudagi apnoe, ortiqcha vazn, diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi, allergik kasalliklar birga uchraydi. Diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi bor bolalarda enurez ogʻirroq kechadi, davolash natijasi kechroq koʻrinadi va qaytalanish koʻproq boʻladi. Xurrak otadigan bolaga LOR shifokori maslahati foydali boʻlishi mumkin, ammo adenoid va bodomcha bezlarini olib tashlash enurezni davolash uchun tavsiya etilmaydi.

Qabulga qanday tayyorlanish kerak?

Baholashda siyish kundaligi yordam beradi: 2 kun davomida bola qachon va qancha ichgani, qachon va qancha siygani yozib boriladi. Tunda qancha siydik hosil boʻlishini bilish uchun yetti kecha davomida oʻlchov oʻtkazing va har kuni ertalab oʻtgan kechadagi umumiy siydik hajmini hisoblang: tungi siydik hajmi = ishlatilgan va quruq taglik vaznlari orasidagi farq + tunda hojatxonaga borgan boʻlsa, ajratgan siydigi + ertalabki birinchi siydik. Vazn farqining har 1 grammi taxminan 1 ml siydikka teng. Tungi siydik yoshga koʻra kutilgan siydik pufagi hajmining 130%idan koʻp boʻlsa, bu tunda siydik ortiqcha hosil boʻlayotganini (tungi poliuriya) bildiradi. Kundalikni shu yerdan chop etib toʻldirishingiz mumkin.

Davolash

Qachon boshlash kerak?

5 yoshdan kichik bolalarda asosiy yondashuv oilani qoʻllab-quvvatlash va hojatxona odatlarini shakllantirishdir; ich qotishi va boshqa shikoyatlar alohida baholanadi. Oilaga bu bolaning irodasiga bogʻliq emasligi, koʻpincha oʻz-oʻzidan oʻtib ketishi va jazo yordam bermasligi tushuntiriladi. Faol davolash odatda 6–7 yoshdan boshlanadi, bunda bola va oilaning holati hisobga olinadi.

Asosiy tavsiyalar

• Muntazam ovqatlanish va suyuqlik ichish. Kun davomida odatdagi miqdorda suyuqlik, asosan ertalab va tushda. Uxlashdan oldingi soatlarda suyuqlikni kamaytirish.
• Kuniga 5–7 marta muntazam hojatxonaga borish, uxlashdan oldin albatta.
• Kofeinli ichimliklarni (choy, kola, energetik ichimliklar) kamaytirish. Kechqurun shirin va gazli ichimliklar, shoʻr taomlardan saqlanish.
• Uxlashdan oldin telefon, planshet va kompyuterdan foydalanishni cheklash.
• Ich qotishi boʻlsa, uni enurez bilan bir vaqtda davolash.
• Bolani jazolamaslik. Kelishilgan odatlarga amal qilgani (uxlashdan oldin hojatxona, kundalik, davolashda ishtirok) uchun maqtash, bolani jarayonga jalb qilish.

Bu odatlar foydali, lekin faqat quruq va hoʻl kechalar jadvalini yuritish va shu tavsiyalarning oʻzi birinchi davolash sifatida ish berishi isbotlanmagan. Ota-onalarning asabiylashishi koʻp uchraydi; zarurat boʻlsa, bolaga va oilaga psixologik yordam koʻrsatiladi.

Enurez budilnigi

Ichki kiyimga yoki toʻshakka qoʻyiladigan sensor birinchi tomchidayoq ovoz chiqaradi va bolani uygʻotadi. Vaqt oʻtishi bilan bola toʻla siydik pufagidan oʻzi uygʻonishni oʻrganadi. Bu eng samarali uzoq muddatli davolash, ammo oiladan qatʼiyat, sabr va tungi yordam talab qiladi. Odatda 8–12 hafta, kerak boʻlsa 16–20 haftagacha har kecha qoʻllanadi. Shifokor bilan muntazam aloqa muvaffaqiyat ehtimolini oshiradi. Desmopressinga qaraganda butunlay quruq boʻlish koʻproq, qaytalanish esa kamroq kuzatiladi. Muvaffaqiyatli davolashdan keyin enurez qaytsa, giperaktiv siydik pufagi izlanadi.

Desmopressin

Tunda siydik hosil boʻlishini kamaytiradigan dori, uxlashdan oldin qabul qilinadi. Tungi siydigi koʻpligi tasdiqlangan bolalarda qoʻllanadi va ularning taxminan 70%iga yordam beradi. Kattaroq yoshdagi, hoʻl kechalari kam va tungi siydigi koʻp bolalarda yaxshiroq taʼsir qiladi. Oddiy tabletka (200–400 mkg) yoki til ostida eriydigan tabletka (120–240 mkg) shaklida beriladi. Burun spreyi dozani oshirib yuborish xavfi tufayli endi tavsiya etilmaydi.

Qabuldan 1 soat oldin boshlab, qabuldan keyin 8 soat davomida suyuqlikni shifokor koʻrsatmasiga muvofiq cheklang. Desmopressin faqat shifokor tayinlagan holda beriladi. Bola kasal boʻlsa (qusish, ich ketishi, isitma) yoki qabuldan 1 soat oldindan 8 soat keyingacha shifokor belgilagan suyuqlik cheklashga amal qilishning iloji boʻlmasa, oʻsha kechasi dorini bermang. Bosh ogʻrigʻi, koʻngil aynishi yoki qusish boshlansa, dorini toʻxtating va shifokor bilan bogʻlaning: bu organizmda natriy kamayishining (giponatriyemiya) belgisi boʻlishi mumkin. Talvasa yoki hushning buzilishi kuzatilsa, darhol 103 (tez tibbiy yordam) raqamiga qoʻngʻiroq qiling. Dori yordam bermasa, avval u har kecha va toʻgʻri qabul qilinayotgani tekshiriladi. Dori toʻxtatilgandan keyin enurez koʻpincha qaytadi; dozani reja boʻyicha asta-sekin kamaytirish qaytalanishni kamaytirishi mumkin, ammo bunga dalillar zaif.

Birgalikdagi va boshqa davolash usullari

Bitta usul yordam bermagan bolalarda enurez budilnigi va desmopressin birga qoʻllanishi mumkin. Desmopressin yordam bermagan yoki tungi giperaktiv siydik pufagiga shubha boʻlgan bolalarda desmopressinga siydik pufagini boʻshashtiruvchi dori (antixolinergik) qoʻshiladi. Soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, bu ikki dorini boshidanoq birga boshlash ham yaxshiroq natija berishi mumkin. Siydik pufagini boʻshashtiruvchi dorining oʻzi tungi enurezni davolash uchun qoʻllanmaydi. Bir nechta usulni birlashtirgan davolashda bolalarning taxminan 80%ida toʻliq yoki qisman natijaga erishiladi.

Kutish

Bola va oila davolanishga tayyor boʻlmasa, hozircha kutish ham mumkin. Bu davrda uyqusi buzilmasligi uchun bola tungi taglikda uxlasin.

Onlayn dastur

Tungi enurez uchun uyda bosqichma-bosqich bajariladigan 12 haftalik onlayn dastur ishlab chiqilgan: kundalik, tavsiyalar va ota-onalar uchun tushuntirishlar bir joyda jamlangan. Dastur bilan bedwettingdoctor.com (rus tilida) saytida tanishishingiz mumkin. Dastur muallifi ushbu sayt muallifi Dr. Parviz Hojiyev. Dastur shifokor koʻrigining oʻrnini bosmaydi; foydalanish shartlari dastur saytida koʻrsatilgan.