Kertmak (sunnat terisi): fimoz, balanopostit va xatna
Normal kertmakni kasallikdan farqlash, keraksiz aralashuvdan qochish va xatnadan oldin qaysi bolani bolalar urologiga koʻrsatish kerakligini bilish.
Qadam 1 / 11
Maqsadlar
Mavzuni oʻrganib chiqqach siz
- Fiziologik fimozni patologik fimozdan farqlay olasiz.
- Steroid krem bilan davolashning koʻrsatmalari va toʻgʻri qoʻllanishini tushuntira olasiz.
- Balanopostit va parafimozni taniysiz va birinchi yordamni bilasiz.
- Xatnadan oldingi koʻrikda qarshi koʻrsatmalarni (gipospadiya, yashirin jinsiy olat, qiyshiqlik) aniqlaysiz.
- Xatnaning erta va kechki asoratlarini taniysiz.
Asosiy fikr: kichik bolada kertmakning ochilmasligi meʼyor hisoblanadi. Uni zoʻrlab ochish mumkin emas, chunki bu fiziologik fimozni chandiqli, patologik fimozga aylantirishi mumkin.
Asoslar
Kertmakning normal rivojlanishi
- ~96%tugʻilganda ochilmaydi
- ~50%1 yoshda ochiladi
- ~90%3 yoshda ochiladi
- ~1%16–17 yoshda fimoz saqlanadi
Tugʻilganda kertmakning ichki varagʻi olat boshchasiga yopishgan boʻladi. Smegmaning toʻplanishi, spontan ereksiyalar va gormonlar ularni asta-sekin ajratadi. Bu jarayon baʼzi bolalarda oʻsmirlik davrigacha davom etadi va bu meʼyor.
Normal topilmalar: siyish paytida kertmakning shardek shishishi (ogʻriq va oqim muammosi boʻlmasa), teri ostidagi oq smegma “marvaridlari”, yengil yopishmalar. Ular davolashni talab qilmaydi.
Asoslar
Fiziologik va patologik fimoz
| Fiziologik fimoz | Patologik fimoz | |
|---|---|---|
| Yosh | Goʻdaklik va erta bolalik | Odatda 5 yoshdan keyin |
| Kertmak uchi | Yumshoq, tortilganda “gul” kabi ochiladi | Oq, qattiq, chandiqli halqa |
| Shikoyat | Odatda yoʻq | Ogʻriq, siyishning qiyinlashishi, yoriqlar, qonash |
| Sabab | Normal rivojlanish | Skleroatrofik lixen (lichen sclerosus, BXO), zoʻrlab ochishdan keyingi yoriqlar, takroriy yalligʻlanish |
| Yondashuv | Kuzatuv, gigiyena | Steroid krem, koʻpincha jarrohlik davolash |
Skleroatrofik lixen (balanitis xerotica obliterans) kertmak uchida oq, yaltiroq, qattiq chandiq koʻrinishida boʻladi. Kremga javobi sust, asosiy davolash usuli xatna hisoblanadi. Meatus va uretraga tarqalishi mumkin, shuning uchun bola bolalar urologiga yuborilishi kerak.
Diagnostika
Koʻrik va davolash koʻrsatmalari
Koʻrik paytida kertmak faqat yengil, ogʻriqsiz orqaga suriladi: kertmak uchi qanday, meatus koʻrinadimi, chandiq bormi.
Davolash faqat quyidagi hollarda kerak:
- Toʻgʻri parvarish va davolashga qaramay takrorlanuvchi balanopostit.
- Siydik yoʻllari anomaliyasi (yuqori darajali reflyuks, orqa uretra klapani, kengaygan siydik nayi) boʻlgan oʻgʻil bolada takroriy isitmali siydik yoʻllari infeksiyasi.
- Haqiqiy siyish qiyinligi: ingichka oqim, kuchanish, siydik tutilishi (faqat shishish emas).
- Oq, chandiqli teri (skleroatrofik lixen gumoni).
- Oʻsmirda ereksiya paytida ogʻriq, terining yorilishi.
Oqim normal va ogʻriq boʻlmasa, siyish paytida kertmakning shishishi oʻz-oʻzidan davolash uchun koʻrsatma emas.
Diagnostika
Balanopostit
Olat boshchasi va kertmakning yalligʻlanishi. Xatna qilinmagan oʻgʻil bolalarning bir necha foizida bolalikda kamida bir marta uchraydi, koʻpincha 2–5 yoshda.
- Eng koʻp uchraydigan sabab nospetsifik taʼsirlanish: sovun, koʻpik, taglik, namlik.
- Bakterial (streptokokk, stafilokokk) va zamburugʻli (kandida) infeksiya kamroq uchraydi.
- Aksariyat holatlar taʼsirlovchi omil bartaraf etilgach va qoʻllab-quvvatlovchi parvarish bilan oʻtadi: kuniga 2–3 marta iliq suvli vanna, gigiyena, kertmakni zoʻrlab ochmaslik.
- Bakterial sellyulit belgilarida (tarqaluvchi qizarish, kuchayib borayotgan shish, isitma) tizimli antibiotik klinik baholash asosida tanlanadi; kandidozda zamburugʻga qarshi krem.
- Mahalliy antibiotikli krem muntazam tanlov sifatida tavsiya etilmaydi.
- Koʻrsatma boʻlganda yiringli ajralmadan mikrobiologik tekshiruv uchun surtma olinishi mumkin.
Toʻgʻri parvarish va davolashga qaramay takrorlanuvchi balanopostitda fimozni davolash yoki xatna individual muhokama qilinadi. Qaror epizodlar soniga emas, ularning ogʻirligi, shikoyatlar va davolashga javobga asoslanadi.
Diagnostika
Parafimoz: shoshilinch holat
Tor kertmak olat boshchasining orqasiga surilib, joyiga qaytmaydi, siquvchi halqa shish paydo qiladi, shish kuchaygan sari kertmakni joyiga qaytarish qiyinlashadi.
- Ogʻriqsizlantirish: mahalliy anestetik gel, zarur boʻlsa ogʻriq qoldiruvchi vosita.
- Shishni kamaytirish uchun olat boshchasini 3–5 daqiqa barmoqlar bilan bir tekis siqish; sovuq kompress yordam beradi.
- Bosh barmoqlar bilan olat boshchasi orqaga itariladi, koʻrsatkich barmoqlar bilan teri oldinga tortiladi.
- Muvaffaqiyatsiz boʻlsa: narkoz ostida joyiga qaytarish yoki siquvchi halqani dorsal kesish.
Kateter qoʻyilgandan yoki gigiyena muolajalaridan keyin kertmakni albatta joyiga qaytaring. Shifoxonada parafimozning tez-tez uchraydigan sabablaridan biri kertmakning joyiga qaytarilmasligidir.
Davolash
Steroid krem bilan davolash
- Koʻrsatma: simptomatik fimoz.
- Preparat: mahalliy (topik) kortikosteroid krem yoki malham, molekula va konsentratsiyasi aniq koʻrsatilgan holda (masalan, betametazon 0,05–0,1% yoki mometazon furoat 0,1%). Faollik sinfi molekula, shakl va tasnifga bogʻliq, shuning uchun preparatni buyurishda faqat “kuchli” yoki “kuchsiz” degan taʼriflar bilan cheklanmang; taʼsir etuvchi modda va konsentratsiyani aniq yozing.
- Qoʻllash: kuniga 2 marta 4–8 hafta, faqat kertmakning tor uchiga yupqa qatlam qilib surtiladi.
- Bir vaqtning oʻzida teri ogʻriqsiz, juda yengil orqaga suriladi.
- Samara: bolalarning taxminan 80–90% qismida kertmak kengayadi.
- Davolashdan keyin muntazam yengil surib turilmasa, torayish qaytalanishi mumkin.
Kremga javob boʻlmasligi koʻpincha skleroatrofik lixen yoki qalin chandiqdan dalolat beradi. Bunday bola jarrohlik davolash uchun bolalar urologiga yuboriladi.
Davolash
Xatnadan oldin: kimga xatna qilish mumkin emas?
Xatnadan oldin jinsiy olat, meatus va moyaklar albatta koʻrikdan oʻtkazilishi kerak. Quyidagi hollarda xatna kechiktiriladi va bolani avval bolalar urologi baholashi kerak; bu holatlarning aksariyatida kertmak rekonstruksiya uchun kerak boʻlishi mumkin:
- Gipospadiya, shu jumladan “tugʻma xatnali” boʻlib koʻrinadigan bolalar.
- Gipospadiyasiz qiyshiqlik (chordee) va jinsiy olat torsiyasi.
- Yashirin jinsiy olat, pardali jinsiy olat, megaprepusiy.
- Mikropenis gumoni, noaniq tuzilishdagi jinsiy aʼzolar, tushmagan moyak bilan birga kelgan gipospadiya.
- Bolada yoki oilada qon ketishga moyillik.
Gipospadiyasi bor bolaga xatna qilinmasligi kerak. Kertmak tuzatish operatsiyasida yangi uretrani yopish va jinsiy olatni teri bilan taʼminlash uchun ishlatiladi.
Davolash
Xatna asoratlari
| Asorat | Muddat | Nima qilish kerak |
|---|---|---|
| Qon ketish | Erta, eng koʻp uchraydigan | 10 daqiqa bosib turish; toʻxtamasa jarroh koʻrigi |
| Infeksiya | Erta | Mahalliy davolash, tarqalsa antibiotik |
| Siydik tutilishi | Erta | Bogʻlamni yechish, shoshilinch koʻrik |
| Meatostenoz | Kechki, eng koʻp uchraydigan | Ingichka, yuqoriga yoʻnalgan oqim; meatotomiya |
| Yupqa, shikoyat bermaydigan boshcha yopishmalari | Kechki | Koʻpincha oʻz-oʻzidan ajraladi: kuzatuv, vazelin yoki mahalliy steroid |
| Haqiqiy teri koʻprigi (qalin, oʻz-oʻzidan ajralmaydi) | Kechki | Rejali ajratish (koʻpincha mahalliy anesteziya ostida) |
| Kam yoki ortiqcha kesilgan teri | Kechki | Individual baholash, tuzatish |
| Chandiq qisib qoʻygan jinsiy olat (trapped penis) | Kechki | Avval mahalliy steroid va chandiqni choʻzish; samara boʻlmasa jarrohlik yoʻli bilan tuzatish |
| Uretra oqmasi (fistula), olat boshchasi jarohati | Kam uchraydi | Bolalar urologiga shoshilinch yuborish |
Xatnadan keyingi dastlabki 1–2 haftada olat boshchasidagi sargʻish, nam qoplama normal bitishning bir qismi boʻlib, uni yiring bilan adashtirmaslik kerak.
Davolash
Ota-onaga nima deyish kerak?
- Kertmakni zoʻrlab orqaga surmang. Faqat oʻzi ochilgan darajada yengil surib, suv bilan yuving va albatta joyiga qaytaring.
- Sovun, koʻpikli vanna va xushboʻy vositalardan foydalanmang.
- Siyish paytida shishish, oq “marvaridlar” va yopishmalar meʼyor hisoblanadi.
- Xatnadan oldin bolani shifokorga koʻrsating.
- Kertmak orqaga surilib, joyiga qaytmasa, darhol shifokorga murojaat qiling.
Pediatrning vazifasi: fiziologik fimozni meʼyor sifatida tushuntirish, zoʻrlab ochishning oldini olish, simptomatik holatda steroid krem bilan davolashni boshlash, xatnadan oldin qarshi koʻrsatmalarni aniqlash va patologiya boʻlsa bolani yuborish.
Test
Test: Kertmak
Oʻzingizni sinab koʻring: bitta javobni tanlang.
2 yoshli oʻgʻil bolada kertmak orqaga surilmaydi, siyish paytida shardek shishadi, oqim normal, ogʻriq va infeksiya yoʻq. Nima qilish kerak?
Bu fiziologik fimoz. Shikoyat boʻlmasa davolash kerak emas, zoʻrlab ochish esa chandiqli fimozga olib kelishi mumkin.
8 yoshli bolada kertmak uchida oq, yaltiroq, qattiq halqa bor, 8 haftalik steroid krem bilan davolashga javob boʻlmagan. Eng ehtimolli tashxis va keyingi qadam?
Oq, qattiq chandiqli halqa va kremga javob yoʻqligi skleroatrofik lixen (BXO) uchun xos. Jarrohlik davolash hamda meatus va uretrani baholash kerak.
Fimozda steroid krem qanday qoʻllanadi?
Krem kuniga 2 marta 4–8 hafta faqat kertmakning tor uchiga surtiladi, bir vaqtning oʻzida teri juda yengil orqaga suriladi.
Ota-ona 6 oylik bolasiga xatna qildirmoqchi. Koʻrikda siydik chiqarish teshigi olat boshchasining pastki yuzasida, kertmak faqat yuqori tomonda. Nima tavsiya etiladi?
Bu distal gipospadiya. Kertmak rekonstruksiya uchun kerak, shuning uchun xatna qilinmaydi va bola bolalar urologiga yuboriladi.
Xatnadan keyin eng koʻp uchraydigan kechki asorat qaysi?
Meatostenoz xatnadan keyingi eng koʻp uchraydigan kechki asoratdir: ingichka, yuqoriga yoʻnalgan oqim, siyish paytida ogʻriq. Meatotomiya bilan tuzatiladi.
Mavzu yakunlandi
Bogʻliq mavzular
Mavzu boʻyicha ota-onalar uchun maqolalar
Manbalar
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2026: Phimosis and paraphimosis.
- Moreno G, Ramirez C, Corbalán J, Peñaloza B, Morel Marambio M, Pantoja T. Topical corticosteroids for treating phimosis in boys. Cochrane Database Syst Rev. 2024;1:CD008973.
- Krill AJ, Palmer LS, Palmer JS. Complications of circumcision. ScientificWorldJournal. 2011;11:2458–2468.
Material tibbiyot mutaxassislari uchun moʻljallangan va amaldagi klinik tavsiyalarga asoslangan. Muayyan bemor boʻyicha qarorni davolovchi shifokor qabul qiladi.
Yangilangan: