Балалардағы жалғыз жұмыс істейтін бүйрек

Жалғыз жұмыс істейтін бүйрек дегеніміз не?

Әдетте адамның екі бүйрегі болады. Бірақ кейбір балаларда тек бір бүйрек жұмыс істейді. Мұны жалғыз жұмыс істейтін бүйрек деп атайды. Негізгі себептері мыналар:

• Бүйректің туа біткен болмауы (агенезиясы). Бүйрек ана құрсағында мүлде қалыптаспайды. Бүйрек агенезиясы шамамен әр 2000 нәрестенің біреуінде кездеседі.
• Мультикистозды диспластикалық бүйрек. Бүйрек бар, бірақ кисталарға толы болғандықтан жұмыс істемейді.
• Бүйректі алып тастау (нефрэктомия). Мысалы, ісікке немесе бүйректі істен шығарған бітелуге байланысты.

Ұл балаларда сәл жиірек кездеседі. Диагноз ультрадыбыстық зерттеумен (УДЗ) расталады.

Сау бүйрек қалай бейімделеді?

Жұмысты жалғыз атқару үшін бүйрек үлкейеді. Мұны компенсаторлық гипертрофия деп атайды, ол бала ана құрсағында жатқанда-ақ, жүктіліктің 20-аптасынан басталуы мүмкін. Бүйректің сүзу қабілеті артады, жалпы қызметі екі бүйректің деңгейіне жақын болып қалады.

Бұл бейімделудің де өз бағасы бар: бүйрек жылдар бойы артық жүктемемен жұмыс істейді. Сондықтан жалғыз бүйрегі бар балаларда уақыт өте келе артериялық қысымның көтерілуі, зәрде ақуыздың пайда болуы және бүйрек қызметінің төмендеуі қаупі артады. 407 баланы қамтыған зерттеуде балалардың 37%-ында осы белгілердің кем дегенде біреуі анықталған. Қауіп жасқа қарай, әсіресе жыныстық жетілу кезеңінде артады. Жалғыз бүйрек күтілгендей үлкеймесе және сол бүйректе қосымша ақау болса, қауіп одан да жоғары.

Қосымша ақаулар

Балалардың шамамен үштен бірінде жалғыз бүйректе немесе зәр шығару жолдарында тағы бір туа біткен өзгеріс болады. Олардың ішінде ең жиі кездесетіні қуық-несепағар рефлюксі (балалардың шамамен 20%-ында) және түбекше мен несепағардың түйіскен жерінің тарылуы (шамамен 5%-ында).

Микционды цистоуретрография (МЦУГ) әр балаға қажет емес. Оны әдетте УДЗ-де несепағар кеңейген болса, ауыр рефлюкске күдік болса немесе бала зәр шығару жолдарының инфекциясын басынан өткерген болса жасайды.

Бақылау

Жалғыз бүйрегі бар бала өмір бойы бақылауда болуы керек. Туа біткен жалғыз бүйрек кезіндегі халықаралық ұсыныстар мынадай:

Тексеру	Қашан
Артериялық қысым	Жыл сайын
Зәр талдауы (ақуыз)	Жыл сайын
Қандағы бүйрек қызметі (креатинин, ШСЖ)	Жыныстық жетілуге дейін 5 жылда бір рет, кейін 2 жылда бір рет
Бүйрек УДЗ	1 жаста, кейін 5 жылда бір рет

Қысым жоғары болған немесе бүйрек қызметі төмендеген болса, артериялық қысымды тәулік бойы бақылау (мониторинг) жүргізіледі және бала балалар нефрологымен бірге бақыланады. Бүйрегі ота арқылы алынған балаларда бақылау жоспарын емдеуші топ жеке белгілейді.

Қыз балалар үшін болашаққа қатысты бір ескерту: жалғыз бүйрегі бар әйелдерде жүктілік кезінде қысымның көтерілуі мен преэклампсия қаупі шамамен 2,5 есе жоғары, сондықтан жүкті болғанда бұл туралы дәрігерге міндетті түрде айту керек.

Күнделікті өмір және спорт

• Тамақтану: арнайы диета қажет емес. Тұзды аз пайдалану, салмақты қалыпты ұстау және жеткілікті су ішу жеткілікті.
• Дәрілер: әр дәрігерге балаңыздың бір ғана бүйрегі бар екенін айтыңыз. Бүйрекке зиян тигізуі мүмкін дәрілерді мүмкіндігінше аз қолдану керек.
• Спорт: бұрын жалғыз бүйрегі бар балаларға контактілі спорт түрлеріне ұзақ уақыт тыйым салынатын. Қазіргі деректер бойынша спорт кезінде бүйректің жарақаттануы өте сирек, сипатталған жарақаттардың ешқайсысы бүйректен айырылуға әкелмеген. Балалардағы спортқа байланысты бүйрек жарақаттарының ең жиі себебі велосипед болып табылады. Сондықтан дене белсенділігі құпталады. Пікірлер толық бірдей емес: Америка педиатрия академиясы контактілі және соқтығысуы бар спорт түрлері үшін әр баланы жеке бағалауды ұсынады және қорғаныш жабдығы жарақат қаупін спорт түрлерінің көбіне рұқсат беруге жететіндей азайта алатынын атап көрсетеді. Балаңыз таңдаған спорт түрін дәрігермен талқылаңыз.

Дәрігерге қашан хабарласу керек?

Жоспарлы тексерулерді өткізіп алмаңыз. Сонымен қатар төмендегі жағдайларда келесі жоспарлы тексеруді күтпей хабарласыңыз:

• дене қызуының 38 °C және одан жоғары көтерілуі, әсіресе басқа анық себепсіз,
• ішке, бүйірге немесе белге қатты соққыдан кейін зәрде қан немесе ауырсыну,
• үйде өлшенген артериялық қысымның бірнеше рет жоғары болуы.