Қуық-несепағар рефлюксі (ҚНР): зәрдің бүйрекке кері ағуы

Рефлюкс деген не?

Қалыпты жағдайда зәр бүйректен несепағар арқылы қуыққа тек бір бағытта ағады. Несепағар қуықтың қабырғасына қиғаш кіреді, ал оның соңғы бөлігі шырышты қабықтың астында туннель (субмукозалық туннель) түзеді. Қуық толған сайын бұл бөлік қысылып, қақпақша қызметін атқарады. Субмукозалық туннель қысқа болса немесе қабырға әлсіз болса, зәр кері, бүйрекке қарай ағады. Мұны қуық-несепағар рефлюксі (ҚНР) деп атайды.

Рефлюкстің өзі ауыртпайды. Мәселе мынада: қуыққа түскен микробтар зәрмен бірге бүйрекке жетіп, дене қызуы көтерілетін бүйрек инфекциясын (пиелонефрит) тудыруы мүмкін. Қайталанған инфекциялар бүйректе тыртық қалдыруы мүмкін.

Дене қызуы көтерілген зәр шығару жолдарының инфекциясын (ЗШЖИ) басынан өткерген балалардың шамамен үштен бірінде рефлюкс табылады.

Дәрежелері

Микционды цистоуретрография (МЦУГ) кезінде көрінетін өзгерістерге қарай рефлюкс бес дәрежеге бөлінеді:

Дәреже	Не көрінеді
I	Зәр тек несепағарға қайтады, бүйрекке жетпейді
II	Бүйрек түбекшесіне жетеді, кеңею жоқ
III	Түбекше мен несепағар жеңіл немесе орташа кеңейеді
IV	Орташа кеңею, тостағаншалардың пішіні өзгере бастайды
V	Айқын кеңею, несепағар ирелеңдеп кеткен, тостағаншалардың пішіні жойылған

Дәреже неғұрлым жоғары болса, өздігінен өту ықтималдығы соғұрлым аз, ал бүйрек тыртығының қаупі соғұрлым жоғары.

Себептері

• Біріншілік рефлюкс. Несепағардың қуық қабырғасындағы субмукозалық бөлігінің туа біткен қысқа болуы. Ең жиі кездесетін түрі. Отбасылық бейімділік бар.
• Екіншілік рефлюкс. Қуықтағы қысымның жоғары болуынан туындайды: артқы уретра клапаны, нейрогенді қуық, айқын қуық пен ішек дисфункциясы.

Қалай анықталады?

• жүктілік кезінде немесе туғаннан кейін УДЗ-де гидронефроз көрінеді,
• бала дене қызуы көтерілетін ЗШЖИ-мен ауырады,
• отбасында рефлюкс болғандықтан тексеріледі.

Диагнозды растайтын негізгі зерттеу микционды цистоуретрография (МЦУГ). Бүйректе тыртықтың бар-жоғын көру үшін DMSA сцинтиграфиясы жасалады.

Емдеу

Емнің мақсаты рефлюксті қандай жолмен болса да жою емес, дене қызуы көтерілетін инфекциялардың және бүйректегі жаңа тыртықтардың алдын алу. Сондықтан әр балаға жеке жоспар құрылады.

Дәретханаға бару әдеттері және іш қату

Күндіз зәрді ұстап жүру, дәретханаға баруды кейінге қалдыру және іш қату рефлюксті күшейтеді, инфекцияға жол ашады. Кейде тек осыларды емдеудің өзі инфекцияларды тоқтатады. Толығырақ: қуық пен ішек дисфункциясы.

Антибиотикпен алдын алу

Күніне бір рет, кешке аз мөлшерде антибиотик беріледі. Әсіресе нәрестелерде және рефлюкс дәрежесі жоғары болғанда дене қызуы көтерілетін инфекциялардың санын азайтады.

Бақылау

Рефлюксі жеңіл, инфекциямен ауырмаған балаларды антибиотиксіз бақылауға да болады. Бұл жағдайда ата-ана дене қызуы көтерілсе, бірден зәр талдауын тапсыру керек екенін білуі тиіс.

Хирургиялық ем

Хирургиялық ем мына жағдайларда талқыланады: алдын алу үшін антибиотик ішіп жүрсе де дене қызуы көтерілетін инфекциялар қайталанса, бүйректе жаңа тыртық пайда болса, жоғары дәрежелі рефлюкс бала өскен сайын өтпесе.

• Эндоскопиялық инъекция. Цистоскоп арқылы несепағар сағасының астына арнайы гель енгізіледі. Тілік жасалмайды, бала көбіне сол күні үйіне қайтады. Бір инъекциядан кейінгі сәттілік рефлюкстің дәрежесіне қарай шамамен 50–80%.
• Несепағарды қайта отырғызу (реимплантация). Ашық, лапароскопиялық немесе роботтық әдіспен шырышты қабықтың астында несепағар үшін ұзын субмукозалық туннель жасалады. Ашық отада сәттілік шамамен 92–98%; лапароскопиялық және роботтық әдістердің нәтижелері науқасты іріктеуге, техникаға және орталықтың тәжірибесіне қарай өзгеріп отырады.