Yagona ishlovchi buyrak nima?
Odatda insonning ikkita buyragi boʻladi. Baʼzi bolalarda esa faqat bitta buyrak ishlaydi. Bu holat yagona ishlovchi buyrak deb ataladi. Asosiy sabablari:
- Buyrakning tugʻma yoʻqligi (agenezi). Buyrak ona qornida umuman shakllanmaydi. Buyrak agenezi taxminan har 2000 chaqaloqdan birida uchraydi.
- Multikistoz displastik buyrak. Buyrak bor, lekin kistalarga toʻla boʻlgani uchun ishlamaydi.
- Buyrakning olib tashlanishi (nefrektomiya). Masalan, oʻsma yoki buyrakni ishdan chiqargan tiqilish sababli.
Oʻgʻil bolalarda biroz koʻproq uchraydi. Tashxis UTT bilan tasdiqlanadi.
Sogʻlom buyrak qanday moslashadi?
Yagona buyrak ikki buyrakning ishini bajarish uchun kattalashadi. Bu kompensator gipertrofiya deyiladi va u hali ona qornidayoq, homiladorlikning 20-haftasidan boshlanishi mumkin. Buyrakning filtrlash qobiliyati oshadi va umumiy faoliyat ikki buyrak darajasiga yaqin saqlanadi.
Bu moslashuvning salbiy tomoni ham bor: buyrak yillar davomida ortiqcha yuk bilan ishlaydi. Shuning uchun yagona buyragi bor bolalarda vaqt oʻtishi bilan arterial bosimning koʻtarilishi, siydikda oqsil paydo boʻlishi va buyrak faoliyatining pasayishi xavfi ortadi. 407 nafar bola ishtirok etgan tadqiqotda bolalarning 37%ida bu belgilardan kamida bittasi aniqlangan. Xavf yosh bilan, ayniqsa balogʻat davrida ortadi. Yagona buyrak kutilganidek kattalashmasa yoki shu buyrakda qoʻshimcha nuqson boʻlsa, xavf yanada yuqori boʻladi.
Qoʻshimcha nuqsonlar
Bolalarning taxminan uchdan birida yagona buyrakda yoki siydik yoʻllarida boshqa tugʻma oʻzgarish ham boʻladi. Ulardan eng koʻp uchraydiganlari vezikoureteral reflyuks (bolalarning taxminan 20%ida) va pieloureteral segment torayishi (taxminan 5%ida).
MSUG har bir bolaga kerak emas. Odatda UTTda siydik nayi kengaygan boʻlsa, ogʻir reflyuksga shubha boʻlsa yoki bola siydik yoʻllari infeksiyasini oʻtkazgan boʻlsa qilinadi.
Kuzatuv
Yagona buyragi bor bola butun umr kuzatuvda boʻlishi kerak. Tugʻma yagona buyrak uchun xalqaro tavsiyalar quyidagicha:
| Tekshiruv | Qachon |
|---|---|
| Arterial bosim | Har yili |
| Siydik tahlili (oqsil) | Har yili |
| Qonda buyrak faoliyati (kreatinin, eGFR) | Balogʻat davrigacha 5 yilda bir marta, keyin 2 yilda bir marta |
| Buyrak UTTsi | 1 yoshda, keyin 5 yilda bir marta |
Bosim yuqori boʻlgan yoki buyrak faoliyati pasaygan boʻlsa, sutkalik bosim monitoringi ham oʻtkaziladi va bola bolalar nefrologi bilan birgalikda kuzatiladi. Buyragi operatsiya bilan olib tashlangan bolalarda kuzatuv rejasini davolovchi jamoa alohida belgilaydi.
Qiz bolalar uchun kelajakka oid bir eslatma: yagona buyragi bor ayollarda homiladorlik paytida bosim koʻtarilishi va preeklampsiya xavfi taxminan 2,5 marta yuqori, shuning uchun homiladorlikda shifokorga bu haqda albatta aytish kerak.
Kundalik hayot va sport
- Parhez: maxsus parhez kerak emas. Tuzni kam isteʼmol qilish, vaznni meʼyorda saqlash va yetarlicha suv ichish kifoya.
- Dorilar: har bir shifokorga bolaning bitta buyragi borligini ayting. Buyrakka zarar yetkazishi mumkin boʻlgan dorilar iloji boricha kam qoʻllanishi kerak.
- Sport: ilgari yagona buyragi bor bolalarga kontakt sport turlari uzoq vaqt taqiqlanar edi. Bugungi maʼlumotlarga koʻra, sport paytida buyrak shikastlanishi juda kam uchraydi va bunday shikastlarning hech biri buyrakni yoʻqotishga olib kelmagan. Bolalarda sport bilan bogʻliq buyrak shikastlarining eng koʻp uchraydigan sababi velosipeddir. Shu bois jismoniy faollik tavsiya etiladi. Fikrlar toʻliq bir xil emas: Amerika Pediatriya Akademiyasi kontakt va toʻqnashuvli sport turlari uchun har bir bolani alohida baholashni tavsiya qiladi va himoya vositalari shikast xavfini koʻpchilik sport turlariga ruxsat berish uchun yetarli darajada kamaytirishi mumkinligini qayd etadi. Farzandingiz tanlagan sport turini shifokor bilan muhokama qiling.
Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?
Rejali tekshiruvlarni oʻtkazib yubormang. Quyidagi hollarda esa navbatdagi rejali tekshiruvni kutmasdan murojaat qiling:
- 38 °C va undan yuqori isitma, ayniqsa koʻrinib turgan boshqa sababsiz,
- qoringa, biqinga yoki belga kuchli zarbadan keyin siydikda qon yoki ogʻriq,
- uyda oʻlchangan arterial bosimning qayta-qayta yuqori chiqishi.
Qachon zudlik bilan murojaat qilish kerak?
Quyidagilardan biri boʻlsa, navbatdagi qabulni kutmang: shifokorga qoʻngʻiroq qiling yoki eng yaqin shoshilinch tibbiy yordam boʻlimiga boring.
- Yagona buyragi bor bolada 38 °C va undan yuqori isitma (siydik yoʻllari infeksiyasi boʻlishi mumkin)
- Qoringa, biqinga yoki belga kuchli zarbadan keyin siydikda qon yoki ogʻriq
Pediatr va oilaviy shifokor uchun eslatma
Tugʻma yagona ishlovchi buyrakning asosiy sabablari bir tomonlama buyrak agenezi va multikistoz displastik buyrakdir; orttirilgan shakli nefrektomiyadan keyin (masalan, Vilms oʻsmasi yoki obstruktiv uropatiya sababli) yuzaga keladi. Kompensator gipertrofiya homiladorlikning 20-haftasidan boshlanishi mumkin; buyrak uzunligi yosh meʼyoridan 2 SDdan ortiq boʻlsa, gipertrofiya deb hisoblanadi. Uning boʻlmasligi va qoʻshimcha CAKUT (bolalarning taxminan uchdan birida; VUR taxminan 20%, PUS torayishi taxminan 5%) yomon prognoz bilan bogʻliq. KIMONO kogortasida (n = 407) bolalarning 37%ida buyrak shikastlanishi (gipertenziya, proteinuriya, koptokchalar filtratsiya tezligining pasayishi yoki renoprotektiv dori zarurati) aniqlangan, xavf yosh bilan va balogʻat davrida ortadi. Tugʻma shakl uchun taklif etilgan kuzatuv: har yili qabulda arterial bosim va siydik tahlili; gipertenziya yoki surunkali buyrak kasalligi (hozirda yoki ilgari) boʻlsa, 5 yoshdan har yili sutkalik arterial bosim monitoringi (ABPM), bu yoshdan barcha bolalarda ham koʻrib chiqilishi mumkin; eGFR balogʻatgacha 5 yilda bir marta, keyin 2 yilda bir marta; UTT 1 yoshda, keyin 5 yilda bir marta. MSUG ikkinchi qator tekshiruv: UTTda yuqori darajali VURga shubha, kengaygan siydik nayi yoki SYI boʻlganda. eGFR 2 yil ichida 5 ml/daq/1,73 m² dan koʻproq kamaysa yoki 90 ml/daq/1,73 m² dan pastga tushsa, bola bolalar nefrologiga yoʻllanishi kerak; shikastlanish boʻlsa, angiotenzin aylantiruvchi ferment (AAF) ingibitorlari birinchi tanlovdir. Renin-angiotenzin-aldosteron tizimi ingibitorlarini nosteroid yalligʻlanishga qarshi dori vositalari bilan birga qoʻllashdan saqlanish, boshqa nefrotoksik dorilarni esa minimal darajaga tushirish lozim.
Qabulda nima qilinadi?
- Homiladorlik davridagi va tugʻilgandan keyingi barcha UTT natijalari birgalikda baholanadi: buyrakning oʻlchami, oʻsishi, kengayish va siydik nayi koʻriladi.
- Arterial bosim oʻlchanadi, siydik tahlili qilinadi, kerak boʻlsa qonda buyrak faoliyati tekshiriladi.
- Bolaga moslab kuzatuv jadvali tuziladi, sport va dorilar boʻyicha tavsiyalar beriladi, kerak boʻlsa bolalar nefrologi bilan birgalikda reja tuziladi.
Koʻp beriladigan savollar
Bola futbol, kurash kabi sport turlari bilan shugʻullana oladimi?
Koʻp hollarda ha. Sport paytida buyrak shikastlanishi juda kam uchraydi va jismoniy faollikning foydasi bu kichik xavfdan ancha koʻp. Kontakt va toʻqnashuvli sport turlarida qaror har bir bola uchun alohida qabul qilinadi, himoya vositalari xavfni kamaytirishi mumkin. Aniq sport turini shifokor bilan muhokama qiling.
Maxsus parhez kerakmi?
Yoʻq. Tuzni koʻp isteʼmol qilmaslik, ortiqcha vaznning oldini olish va yetarlicha suv ichish tavsiya etiladi. Bolalarda oqsilni cheklashning foydasi isbotlanmagan.
Qaysi dorilardan ehtiyot boʻlish kerak?
Har bir shifokorga bolaning bitta buyragi borligini ayting. Buyrakka zarar yetkazishi mumkin boʻlgan dorilarni, jumladan ibuprofen kabi nosteroid yalligʻlanishga qarshi vositalarni qoʻllashni shifokor bilan kelishib oling.
Mavzuga oid
- Multikistoz displastik buyrakKistali, ishlamaydigan buyrakKasallik
- Vezikoureteral reflyuksPufak-siydik nayi reflyuksi, VURKasallik
- Pieloureteral segment torayishiBuyrak jomi bilan siydik nayi orasidagi torayish, PUS obstruksiyasiKasallik
- Buyrak va siydik pufagi UTTsiUltratovush tekshiruvi, exografiya, UZITekshiruv
- Obstruktiv uropatiyalar va antenatal gidronefrozShifokorlar uchun
Manbalar
- Groen in ’t Woud S et al. Clinical management of children with a congenital solitary functioning kidney: overview and recommendations. Eur Urol Open Sci, 2021.
- Westland R et al. Risk factors for renal injury in children with a solitary functioning kidney. Pediatrics, 2013.
- McArdle Z et al. Physiology and pathophysiology of compensatory adaptations of a solitary functioning kidney. Front Physiol, 2020.
- Rice SG et al. Medical conditions affecting sports participation. Pediatrics, 2008.
- Grinsell MM et al. Single kidney and sports participation: perception versus reality. Pediatrics, 2006.
- NIDDK. Solitary or single-functioning kidney.
Ushbu sahifa maʼlumot berish maqsadida tayyorlangan. Bolangizni davolash haqidagi qaror koʻrikdan soʻng shifokor bilan birgalikda qabul qilinadi.
Yangilangan: