Kriptorxizm: tushmagan moyak
Tushmagan moyakni retraktil moyakdan qanday farqlash, bolani qachon bolalar urologiga yoʻllash va nimani qilmaslik kerak.
Qadam 1 / 14
Maqsadlar
Ushbu mavzuni oʻrganib chiqqach
- Kriptorxizmni tasniflay olish: paypaslanadigan va paypaslanmaydigan, tugʻma va orttirilgan, retraktil moyak.
- Yorgʻoqni toʻgʻri texnika bilan koʻrikdan oʻtkazish va topilmani hujjatlashtirish.
- Bolani qachon yoʻllash kerakligini bilish: agar 6 oylikkacha moyak oʻz-oʻzidan tushmagan boʻlsa.
- UTT va gormonal davolash nima uchun tavsiya etilmasligini tushuntirish.
- Qaysi holatlarda shoshilinch endokrin va genetik tekshiruv (DSD) kerakligini aniqlash.
- Ota-onaga fertillik va oʻsma xavfi haqida toʻgʻri maʼlumot berish.
Asosiy xulosa: 6 oylikda moyak yorgʻoqda boʻlmasa, bolani bolalar urologi koʻrishi kerak. Operatsiya 6–12 oylikda, eng kechi bilan 18 oylikkacha bajarilishi lozim.
Asoslar
Kriptorxizm raqamlarda
- 1–4,6%muddatida tugʻilgan oʻgʻil bolalarda
- 45%gachachala tugʻilganlarda
- ~1%1 yoshda hamon tushmagan boʻladi
- ~20%paypaslanmaydigan moyak ulushi
Tugʻilganda tushmagan moyaklarning aksariyati dastlabki oylarda, asosan mini-pubertat davrida oʻz-oʻzidan tushadi. Spontan tushish odatda 6 oylikkacha (chala tugʻilganlarda korreksiyalangan yosh boʻyicha) roʻy beradi, undan keyin ehtimoli juda past.
Holatlarning taxminan uchdan biri ikki tomonlama. Ikki tomonlama va ayniqsa paypaslanmaydigan moyaklar, gipospadiya bilan birga kelgan holatlar alohida eʼtibor talab qiladi.
Asoslar
Embriologiya: moyak qanday tushadi?
Moyakning tushishi ikki bosqichda kechadi:
- Transabdominal bosqich (homiladorlikning 8–15-haftalari): INSL3 gormoni va gubernakulumning boʻkishi taʼsirida moyak ichki chov halqasiga yaqinlashadi.
- Chov-yorgʻoq bosqichi (25–35-haftalar): androgenlar va son-jinsiy nervi (n. genitofemoralis, CGRP) taʼsirida moyak chov kanalidan oʻtib, yorgʻoqqa tushadi.
Ushbu bosqichlardan birining buzilishi moyakning yoʻlning qaysidir nuqtasida toʻxtab qolishiga olib keladi. Chala tugʻilish kriptorxizm xavfini keskin oshirishi ikkinchi bosqich oxiriga yetib ulgurmasligi bilan izohlanadi.
Asoslar
Tasnif
| Turi | Xususiyati |
|---|---|
| Paypaslanadigan, chovda yoki yorgʻoqdan yuqorida | Eng koʻp uchraydigan shakl, taxminan 80% |
| Ektopik | Moyak normal yoʻlidan tashqarida: oraliqda, son sohasida, jinsiy olat asosida |
| Paypaslanmaydigan | Qorin boʻshligʻida, chov kanalida paypaslanmaydi yoki umuman yoʻq (atrofiya, “yoʻqolib ketgan moyak”) |
| Retraktil | Kremaster refleksi bilan yuqoriga tortiladi, ammo yorgʻoqqa tushiriladi va u yerda qoladi. Norma varianti, kuzatuvni talab qiladi |
| Orttirilgan (koʻtarilgan) | Avval yorgʻoqda boʻlgan, keyin yuqoriga koʻtarilgan. Odatda 4–10 yoshda aniqlanadi |
Retraktil moyak operatsiya talab qilmaydi, lekin har yili tekshirilishi kerak: ularning bir qismi keyinchalik yuqoriga koʻtarilib, orttirilgan kriptorxizmga aylanadi.
Asoslar
Davolanmasa nima boʻladi?
- Fertillik: tushmagan moyakda hayotning birinchi yilidan keyin germinativ hujayralar soni kamaya boshlaydi. Ikki tomonlama kriptorxizmda fertillik koʻproq zarar koʻradi.
- Oʻsma xavfi: moyak oʻsmasi xavfi bir necha barobar ortadi. Erta, balogʻatdan oldin bajarilgan orxiopeksiya bu xavfni kamaytiradi va moyakni tekshiruv uchun qulay qiladi.
- Buralish va jarohat: chovdagi moyak buralish va shikastlanishga koʻproq moyil.
- Chov churrasi: yopilmay qolgan qin oʻsimtasi (processus vaginalis) koʻpincha kriptorxizmga hamroh boʻladi.
- Psixologik taʼsir: boʻsh yorgʻoq oʻsmirlik davrida bezovtalik tugʻdiradi.
Diagnostika
Anamnez
- Gestatsiya muddati va tugʻilgandagi vazn.
- Tugʻilganda moyak yorgʻoqda boʻlganmi? Yangi tugʻilgan chaqaloq koʻrigi yozuvlari juda qimmatli.
- Avval yorgʻoqda koʻrilgan, keyin “yoʻqolib qolgan”mi? Bu orttirilgan yoki retraktil moyakni koʻrsatadi.
- Oilada kriptorxizm, homiladorlikda gormonal dorilar qabul qilinganmi.
- Chov yoki moyakdagi operatsiyalar (chov churrasi operatsiyasidan keyin yatrogen koʻtarilish).
Diagnostika
Koʻrik texnikasi
- Iliq xona, iliq qoʻllar. Bola tinch va boʻshashgan boʻlishi kerak.
- Avval koʻzdan kechirish: yorgʻoq simmetrikmi, rivojlanganmi?
- Bola chalqancha yotadi, oyoqlari “qurbaqa” holatida. Kattaroq bolalarni oʻtirgan yoki choʻnqaygan holatda ham koʻrish mumkin.
- Bir qoʻl ichki chov halqasidan boshlab chov kanali boʻylab pastga qarab moyakni “sogʻadi”, ikkinchi qoʻl uni yorgʻoqda ushlashga harakat qiladi.
- Moyak ushlansa, sekin yorgʻoqqa tushirilib qoʻyib yuboriladi: u yerda qolsa, retraktil, darhol koʻtarilsa, tushmagan moyak.
- Ikkala tomon, moyaklar oʻlchami, qarama-qarshi moyak holati va jinsiy olat (gipospadiya, mikropenis) qayd etiladi.
Sovunli yoki krem surtilgan barmoqlar ishqalanishni kamaytiradi va chovdagi moyakni paypaslashni osonlashtiradi.
Diagnostika
UTT kerakmi?
Kriptorxizmda UTT va boshqa vizualizatsiya usullari muntazam tavsiya etilmaydi. Paypaslanmaydigan moyakni UTT bilan topish ehtimoli past, salbiy natija moyak yoʻqligini isbotlamaydi va davolash taktikasini oʻzgartirmaydi.
Paypaslanmaydigan moyakda diagnostik standart: narkoz ostida koʻrik va diagnostik laparoskopiya. Laparoskopiya bitta seansda ham tashxis qoʻyish, ham davolashni boshlash imkonini beradi.
Bolani UTTga yuborib, natijani kutish faqat yoʻllanmani kechiktiradi. UTT natijasidan qatʼi nazar, bolani bolalar urologi koʻrishi kerak.
Diagnostika
Qachon DSD haqida oʻylash kerak?
Ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyak yoki kriptorxizmning gipospadiya bilan birga kelishi jins shakllanishi farqlari (DSD) belgisi boʻlishi mumkin. Bunday hollarda yangi tugʻilganlik davrida shoshilinch tekshiruv zarur.
- Eng muhim xavf: 46,XX kariotipli, virilizatsiyalangan, adrenogenital sindromi (buyrak usti bezi poʻstlogʻining tugʻma disfunksiyasi) bor qiz bola. Tuz yoʻqotuvchi kriz hayot uchun xavfli.
- Tekshiruv: kariotip, 17-OH progesteron, elektrolitlar, endokrinolog va bolalar urologi tomonidan birgalikda baholash.
- Ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyakda anorxiyani tekshirish uchun AMG (anti-Myuller gormoni) va ingibin B qoʻllanadi.
Davolash
Yoʻllanma va operatsiya muddati
- Tugʻilganda moyak tushmagan: qayd eting, ota-onani xabardor qiling.
- 3–6 oylikda qayta koʻrikdan oʻtkazing.
- 6 oylikda (korreksiyalangan yosh) moyak hamon yorgʻoqda boʻlmasa: bolalar urologiga yoʻllang.
- Orxiopeksiya: 6–12 oylikda, eng kechi bilan 18 oylikkacha.
Kech aniqlangan kriptorxizm, shuningdek orttirilgan (koʻtarilgan) moyak tashxis qoʻyilgandan keyin imkon qadar tezroq operatsiya qilinadi.
Davolash
Gormonal davolash
Moyakni tushirish uchun xorionik gonadotropin (hCG) yoki GnRH bilan davolash tavsiya etilmaydi. Samaradorligi past, tushirilgan moyaklarning bir qismi yana koʻtariladi, hCG esa germinativ hujayralar apoptozini kuchaytirishi mumkin.
Moyakni tushirish uchun gormonal davolash bilan fertillik salohiyatini saqlash maqsadidagi qoʻshimcha endokrin terapiya bir xil narsa emas. EAU ikki tomonlama tushmagan moyakda kelajakdagi fertillik salohiyatini saqlash uchun endokrin terapiyani (GnRH analoglari) kuchsiz tavsiya bilan taklif qiladi; dalillar cheklangan, qarorni bolalar urologi va endokrinolog individual qabul qiladi.
Davolash
Jarrohlik yondashuvi
| Holat | Operatsiya |
|---|---|
| Paypaslanadigan moyak | Chov yoki yorgʻoq kesmasi orqali orxiopeksiya. Ochiq qin oʻsimtasi bogʻlanadi |
| Paypaslanmaydigan moyak | Narkoz ostida koʻrik, soʻngra diagnostik laparoskopiya |
| Qorin boʻshligʻida, tomirlari yetarlicha uzun | Bir bosqichli laparoskopik orxiopeksiya |
| Qorin boʻshligʻida, tomirlari kalta | Ikki bosqichli Fowler-Stephens orxiopeksiyasi (bosqichlar orasida taxminan 6 oy) |
| Tomirlar va urugʻ chiqaruv yoʻli berk tugaydi (“yoʻqolib ketgan moyak”) | Qoʻshimcha operatsiya kerak emas, qoldiqni olib tashlash individual qaror |
Paypaslanadigan moyakda muvaffaqiyat 95%dan yuqori. Asosiy asoratlar: moyak atrofiyasi va qayta koʻtarilishi. Fowler-Stephens operatsiyasida atrofiya xavfi yuqoriroq.
Davolash
Uzoq muddatli kuzatuv
- Operatsiyadan keyingi birinchi yil davomida moyakning joylashuvi va oʻlchami tekshiriladi.
- Retraktil moyak balogʻatgacha yiliga bir marta tekshiriladi.
- Oʻsmirga moyaklarini oʻzi tekshirish oʻrgatiladi.
- Oilaga fertillik va oʻsma xavfi haqida muvozanatli maʼlumot beriladi: erta operatsiya ikkala xavfni kamaytiradi, ammo butunlay yoʻqotmaydi.
Pediatrning roli: 6 oylikda tekshirish, oʻz vaqtida yoʻllash, UTT va gormonlarga vaqt yoʻqotmaslik, retraktil moyakni har yili kuzatish.
Test
Test: Kriptorxizm
Oʻzingizni sinab koʻring: bitta javobni tanlang.
7 oylik, muddatida tugʻilgan oʻgʻil bolada chap moyak chovda paypaslanadi va yorgʻoqqa tushirilmaydi. Eng toʻgʻri qadam qaysi?
6 oylikdan keyin spontan tushish ehtimoli juda past. Bola toʻgʻridan-toʻgʻri bolalar urologiga yoʻllanadi, operatsiya 6–12 oylikda, eng kechi bilan 18 oylikkacha bajariladi.
Paypaslanmaydigan moyakda birinchi diagnostik qadam qaysi?
Vizualizatsiya usullari taktikani oʻzgartirmaydi, salbiy natija esa moyak yoʻqligini koʻrsatmaydi. Standart yondashuv: narkoz ostida koʻrik va laparoskopiya.
Yangi tugʻilgan chaqaloqda ikki tomonlama paypaslanmaydigan moyak va proksimal gipospadiya bor. Nima qilish kerak?
Bunday birikma boʻlgan bola virilizatsiyalangan, adrenogenital sindromli 46,XX qiz ham boʻlishi mumkin. Tuz yoʻqotuvchi kriz xavfi tufayli tekshiruv shoshilinch.
Moyak yorgʻoqqa tushiriladi va qoʻyib yuborilgandan keyin u yerda qoladi. Bu nima va qanday kuzatiladi?
Retraktil moyak norma varianti, ammo ularning bir qismi keyinchalik koʻtariladi. Balogʻatgacha har yili tekshirilishi kerak.
Gormonal davolash (hCG/GnRH) haqida qaysi fikr toʻgʻri?
Samaradorligi past, retsidiv tez-tez uchraydi, hCG esa germinativ hujayralarga zarar yetkazishi mumkin. Moyakni tushirish uchun gormonlar tavsiya etilmaydi.
Mavzu yakunlandi
Mavzu boʻyicha kalkulyatorlar
Bogʻliq mavzular
Mavzu boʻyicha ota-onalar uchun maqolalar
Manbalar
- Radmayr C, Dogan HS, Hoebeke P, et al. Management of undescended testes: European Association of Urology/European Society for Paediatric Urology Guidelines. J Pediatr Urol. 2016;12(6):335–343.
- Kolon TF, Herndon CDA, Baker LA, et al. Evaluation and treatment of cryptorchidism: AUA guideline. J Urol. 2014;192(2):337–345.
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2026: Undescended testes.
Material tibbiyot mutaxassislari uchun moʻljallangan va amaldagi klinik tavsiyalarga asoslangan. Muayyan bemor boʻyicha qarorni davolovchi shifokor qabul qiladi.
Yangilangan: