Tushmagan moyak (kriptorxizm)

Tushmagan moyak nima?

Ona qornida moyaklar qorin boʻshligʻida rivojlanadi va homiladorlikning soʻnggi oylarida chov kanali orqali yorgʻoqqa tushadi. Tugʻilganda bitta yoki ikkala moyak yorgʻoqda boʻlmasa, bu tushmagan moyak yoki kriptorxizm deyiladi.

Oʻz vaqtida tugʻilgan oʻgʻil bolalarning taxminan 1–4,6%ida, chala tugʻilganlarning esa 45%igacha qismida uchraydi. Bu bolalarning bir qismida moyak dastlabki oylarda oʻzi tushadi, ammo 6 oylikdan keyin tushish deyarli kuzatilmaydi. Chala tugʻilgan chaqaloqlarda 6 oylik chegara tuzatilgan yosh boʻyicha hisoblanadi.

Tushmagan moyak: qachon nima qilish kerak?

1. Tugʻilish

   Moyak yorgʻoqda emas

   Shifokor buni qayd etadi va bolani kuzatuvga oladi.

2. 0–6 oy

   Kutish davri

   Moyak bu muddatda oʻzi tushishi mumkin.

3. 6 oy

   Hali tushmagan boʻlsa, bolalar urologiga

   Bundan keyin oʻzi tushishi deyarli kuzatilmaydi.

4. 6–12 oy

   Operatsiya uchun eng qulay vaqt

   Kelajakdagi farzand koʻrish qobiliyatini eng yaxshi saqlaydi.

5. 18 oy

   Eng kechki muddat

   Kattaroq yoshda aniqlansa, imkon qadar tezroq operatsiya qilinadi.

Kutmasdan koʻrikka: yangi tugʻilgan chaqaloqda ikkala moyak ham paypaslanmasa, ayniqsa gipospadiya bilan birga boʻlsa.

Bilish muhim: UTT odatda kerak emas, gormon davosi esa moyakni kamdan-kam tushiradi va moyak yana yuqoriga koʻtarilishi mumkin, shuning uchun rutin tavsiya etilmaydi.

Turlari

• Paypaslanadigan moyak (taxminan 80%): moyak chov kanalida yoki uning chiqish joyida paypaslanadi, lekin yorgʻoqqa tushmaydi.
• Paypaslanmaydigan moyak (taxminan 20%): moyak qorin boʻshligʻida joylashgan, rivojlanmagan yoki ona qornidayoq soʻrilib ketgan boʻlishi mumkin.
• Ektopik moyak: moyak odatdagi yoʻldan chetga, masalan, sonning yoki chovning boshqa joyiga tushgan.
• Keyinchalik koʻtarilgan moyak: ilgari yorgʻoqda boʻlgan moyak bola oʻsgan sari yuqoriga koʻtariladi.

Retraktil moyak esa alohida holat: moyak sovuqda yoki tegilganda yuqoriga qochadi, ammo yorgʻoqqa osongina tushiriladi va u yerda qoladi.

Nega davolash kerak?

• Farzand koʻrish qobiliyati (fertillik). Yorgʻoqdagi harorat tana haroratidan 2–3 daraja past. Yorgʻoqdan tashqarida qolgan moyakda urugʻ hujayralari birinchi yildan boshlab zararlana boshlaydi.
• Saraton xavfi. Tushmagan moyakda xavf biroz yuqoriroq. Moyak yorgʻoqda boʻlsa, oʻzgarishlarni oʻz vaqtida sezish mumkin.
• Buralish va shikastlanish xavfi. Chovdagi moyak osonroq buraladi va shikastlanadi.
• Chov churrasi koʻpincha birga uchraydi.
• Ruhiy sabab: boʻsh yorgʻoq bolada xijolat va bezovtalik uygʻotishi mumkin.

Tashxis

Tashxis tajribali shifokor koʻrigi orqali qoʻyiladi. UTT moyakni topishda ham, davolash usulini tanlashda ham qoʻshimcha maʼlumot bermaydi va rutin tarzda tavsiya etilmaydi.

Paypaslanmaydigan moyakning joyini aniqlashning eng ishonchli yoʻli diagnostik laparoskopiya: kamera yordamida qorin boʻshligʻi koʻriladi va shu operatsiyaning oʻzida davolash ham bajariladi.

Davolash

Operatsiya vaqti

Operatsiya 6–12 oylikda, eng kechi 18 oylikkacha tavsiya etiladi. Kattaroq yoshda aniqlangan bolalar tashxisdan keyin imkon qadar tezroq operatsiya qilinadi.

Operatsiya

• Paypaslanadigan moyakda chov yoki yorgʻoqdagi kichik kesma orqali moyak boʻshatiladi va yorgʻoqqa tikib qoʻyiladi (orxiopeksiya). Bola koʻpincha shu kunning oʻzida uyiga ketadi.
• Paypaslanmaydigan moyakda avval laparoskopiya qilinadi. Moyak qorin boʻshligʻida boʻlsa, laparoskopik orxiopeksiya, juda baland joylashganda esa bir yoki ikki bosqichli (Fowler-Stephens) usul tanlanadi. Moyak rivojlanmagan boʻlsa (faqat kichik qoldiq toʻqima topilsa), qoldiqni olib tashlash masalasi har bir holatda alohida hal qilinadi.

Gormon davosi

Gormon ukollari (xorionik gonadotropin (hCG), GnRH) moyakni yorgʻoqqa kam hollarda tushiradi (taxminan 20%), tushgan moyak keyinchalik yana koʻtarilishi mumkin, shuning uchun rutin tavsiya etilmaydi.

Operatsiyadan keyin

Operatsiyadan keyin moyak bir necha oy davomida va oʻsmirlik davrida tekshirib turiladi. Moyakning yana yuqoriga koʻtarilishi yoki kichrayishi kamdan-kam uchraydi. Oʻsmirlik davrida oʻgʻil bola moyaklarini oʻzi tekshirishni oʻrganishi kerak.