Hidronefroz: uşaqlarda böyrəyin genişlənməsi

Hidronefroz nədir?

Böyrəkdə əmələ gələn sidik əvvəlcə kasacıqlara, oradan böyrək ləyəninə toplanır, sonra sidik axarı ilə sidik kisəsinə enir. Hidronefroz bu toplayıcı sistemin, yəni ləyənin və kasacıqların genişlənməsidir. Xalq arasında buna «böyrəkdə su yığılması» deyilir.

Hidronefroz xəstəliyin adı deyil, USM-də görünən tapıntıdır. Arxasında tamamilə zərərsiz, öz-özünə keçən bir vəziyyət də ola bilər, cərrahi müalicə tələb edən darlıq və ya reflyuks da. Ona görə əsas sual genişlənmənin olub-olmaması deyil, niyə yarandığı və böyrəyə zərər verib-vermədiyidir.

Bu, uşaq urologiyasında ən çox rast gəlinən səbəblərdən biridir: hamiləliklərin təxminən 1–3%-ində döl USM-sində böyrək toplayıcı sisteminin genişlənməsi görünür.

Hidronefrozun səbəbləri

• Keçici (fizioloji) genişlənmə. Ən çox rast gəlinən haldır. Heç bir tıxanma və ya reflyuks olmur, genişlənmə zamanla azalır və keçir.
• Ureteropelvik darlıq. Ləyənin sidik axarına keçdiyi yerdə daralma. Cərrahi müalicə tələb edən hidronefrozun ən çox rast gəlinən səbəbidir.
• Vezikoureteral reflyuks. Sidiyin sidik kisəsindən geriyə, böyrəyə qayıtması.
• Meqaureter. Sidik axarının özünün genişlənməsi, çox vaxt aşağı ucundakı daralma ilə.
• İkili toplayıcı sistem və ureterosele.
• Arxa uretral klapan. Oğlanlarda sidik kanalında anadangəlmə pərdə. Adətən iki tərəfli genişlənmə və qalın divarlı sidik kisəsi ilə özünü göstərir və erkən müalicə tələb edir.
• Multikistoz displastik böyrək. Bəzən USM-də hidronefrozla qarışdırılır.

Dərəcələri: rəqəmlər nə deyir?

USM-də ən çox ölçülən göstərici böyrək ləyəninin ön-arxa ölçüsüdür (millimetrlə). Amma tək bu rəqəm qərar vermək üçün kifayət deyil: kasacıqların genişlənməsi, böyrək toxumasının qalınlığı və görünüşü, sidik axarının və sidik kisəsinin vəziyyəti birlikdə qiymətləndirilir.

Dövr	Yüngül	Orta və ağır
Hamiləliyin 16–27-ci həftəsi	4–7 mm	7 mm və çox
Hamiləliyin 28-ci həftəsindən sonra	7–10 mm	10 mm və çox
Doğuşdan sonra (48 saatdan sonra)	10–15 mm, kasacıqlar normal	15 mm və çox, və ya kasacıqların, sidik axarının genişlənməsi, toxumanın dəyişməsi

Bu bölgü beynəlxalq UTD təsnifatına əsaslanır. Köhnə rəylərdə SFU dərəcələri (1–4) də yazıla bilər: 1–2 adətən yüngül, 3–4 ağır genişlənmə deməkdir. Öz nəticənizi hidronefroz ölçüsü aləti ilə orientasiya üçün yoxlaya bilərsiniz.

Hamiləlikdə aşkar olunubsa nə etməli?

Hamiləlikdə tapılan yüngül genişlənmə üçün əksər hallarda heç bir əlavə tədbir lazım deyil: növbəti planlı USM-lərdə ölçülər izlənilir. Doğuş üsulu adətən dəyişmir.

Aşağıdakı hallar daha diqqətli izləmə tələb edir və doğuşdan əvvəl uşaq uroloqu ilə məsləhətləşmək faydalıdır:

• hər iki böyrəkdə ağır genişlənmə,
• sidik kisəsinin böyük və qalın divarlı olması, xüsusən oğlan dölündə,
• dölətrafı mayenin azalması,
• tək böyrək və ya böyrək toxumasının dəyişməsi.

Doğuşdan sonra: hansı müayinələr və nə vaxt?

Böyrək və sidik kisəsi USM-si ilk addımdır. Yeni doğulmuş körpədə ilk 1–2 gün bədəndə maye nisbətən az olduğu üçün genişlənmə olduğundan kiçik görünə bilər, ona görə USM adətən 48 saatdan sonra, çox vaxt həyatın ilk həftələrində edilir. İki tərəfli ağır genişlənmədə və klapan şübhəsində isə gözləmək olmaz.

Sonrakı müayinələr USM nəticəsinə görə seçilir:

• MSUQ (miksiya sistouretroqrafiyası). Sidik axarı genişdirsə, genişlənmə iki tərəflidirsə, sidik kisəsi dəyişibsə və ya qızdırmalı infeksiya olubsa, reflyuksu və sidik kanalını yoxlamaq üçün.
• MAG3 renoqrafiya. Ağır genişlənmədə, sidiyin böyrəkdən axıb-axmadığını və hər böyrəyin funksiyasını görmək üçün. Adətən 6–8 həftəlikdən sonra aparılır.

Yüngül genişlənməsi olan uşaqların çoxuna yalnız vaxtaşırı USM kifayətdir.

Müalicə: izləmə, yoxsa əməliyyat?

Hidronefrozun özü müalicə edilmir, onun səbəbi müalicə edilir. Əksər uşaqlarda aktiv izləmə ən doğru yoldur: genişlənmə ilk 1–2 ildə azalır və ya sabit qalır, böyrək normal inkişaf edir.

Əməliyyat adətən bu hallarda müzakirə olunur:

• MAG3-də böyrəyin payı 40%-dən aşağıdırsa və ya izləmə zamanı 10%-dən çox azalırsa,
• genişlənmə ardıcıl USM-lərdə artırsa,
• təkrarlanan qızdırmalı infeksiya, ağrı və ya daş varsa.

Ureteropelvik darlıqda əməliyyat pieloplastikadır. Uğur nisbəti 90–95%-dən yüksəkdir. Reflyuks, meqaureter və klapanların müalicəsi müvafiq səhifələrdə ayrıca izah olunur.

İzləmə necə aparılır?

İzləmə qrafiki genişlənmənin dərəcəsinə görə fərdi qurulur. Tipik nümunə: ilk USM 1–2 aylıqda, sonra 3–6 ayda bir, vəziyyət sabitləşdikcə daha seyrək. Genişlənmə tam keçəndə izləmə dayandırılır. Əməliyyat olunmuş uşaqlar isə daha uzun müddət, adətən bir neçə il izlənilir.

İzləmə zamanı valideynin ən vacib vəzifəsi qızdırmanı ciddi qəbul etməkdir: hidronefrozu olan körpədə səbəbsiz qızdırma olduqda sidik analizi mütləq edilməlidir.