Ұмаға түспеген аталық без (крипторхизм)

Ұмаға түспеген аталық без дегеніміз не?

Ана құрсағында аталық бездер іш қуысында дамиды да, жүктіліктің соңғы айларында шап өзегі арқылы өтіп, ұмаға түседі. Туылғанда бір аталық без немесе екеуі де ұмада болмаса, мұны ұмаға түспеген аталық без немесе крипторхизм деп атайды.

Мерзімінде туған ер балалардың шамамен 1–4,6%-ында, ал шала туғандарда 45%-ға дейін кездеседі. Бұл балалардың бір бөлігінде аталық без алғашқы айларда өздігінен түседі, бірақ 6 айлықтан кейін түсу іс жүзінде болмайды. Шала туған нәрестелерде 6 айлық шек түзетілген жас бойынша есептеледі.

Ұмаға түспеген аталық без: қашан не істеу керек?

1. Туылу

   Аталық без ұмада жоқ

   Дәрігер мұны белгілеп, баланы бақылауға алады.

2. 0–6 ай

   Күту кезеңі

   Осы уақыт ішінде аталық без өздігінен түсуі мүмкін.

3. 6 ай

   Әлі түспесе, балалар урологына

   Осыдан кейін өздігінен түсу іс жүзінде болмайды.

4. 6–12 ай

   Ота жасауға ең қолайлы уақыт

   Болашақтағы бала көру қабілетін ең жақсы сақтайды.

5. 18 ай

   Ең соңғы мерзім

   Үлкенірек жаста анықталса, ота мүмкіндігінше тез жасалады.

Күтпей қаралу керек: жаңа туған нәрестеде екі аталық без де қолға білінбесе, әсіресе гипоспадиямен қатар болса.

Білген жөн: УДЗ әдетте қажет емес, ал гормонмен емдеу аталық безді сирек түсіреді және без қайта көтерілуі мүмкін, сондықтан ол күнделікті тәжірибеде ұсынылмайды.

Түрлері

• Қолға білінетін аталық без (шамамен 80%): аталық без шап өзегінде немесе оның шығар жерінде сезіледі, бірақ ұмаға түспейді.
• Қолға білінбейтін аталық без (шамамен 20%): аталық без іш қуысында орналасуы, дамымай қалуы немесе ана құрсағында сорылып кетуі мүмкін.
• Эктопиялық аталық без: аталық без қалыпты жолынан ауытқып, мысалы, санға немесе шаптың басқа жеріне түскен.
• Кейін көтерілген аталық без: бұрын ұмада болған аталық без бала өскен сайын жоғары көтеріледі.

Жоғары тартылатын (ретрактильді) аталық без бөлек жағдай болып саналады: суықта немесе қол тигенде аталық без жоғары тартылады, бірақ ұмаға оңай түсіріледі және сонда қалады.

Неге емдеу керек?

• Бала көру қабілеті. Ұмадағы температура дене температурасынан 2–3 градус төмен. Ұмадан тыс қалған аталық безде ұрық жасушалары алғашқы жылдан бастап зақымдала бастайды.
• Қатерлі ісік қаупі. Түспеген аталық безде қауіп сәл жоғары. Аталық без ұмада болса, өзгерістерді уақытында байқауға болады.
• Бұралу және жарақат қаупі. Шаптағы аталық без оңай бұралып, жарақаттануы мүмкін.
• Шап жарығы жиі қатар жүреді.
• Психологиялық себеп: бос ұма баланы мазасыздандыруы мүмкін.

Диагноз

Диагноз тәжірибелі дәрігердің қарауы арқылы қойылады. Ультрадыбыстық зерттеу (УДЗ) аталық безді табуға да, емдеуді таңдауға да қосымша мәлімет бермейді, сондықтан күнделікті тәжірибеде ұсынылмайды.

Қолға білінбейтін аталық бездің орнын анықтаудың ең сенімді жолы диагностикалық лапароскопия болып табылады: іш қуысы камера арқылы қаралады және сол отаның барысында емдеу де жүргізіледі.

Емдеу

Ота мерзімі

Ота 6–12 айлықта, ең кешікпегенде 18 айлыққа дейін ұсынылады. Үлкенірек жаста анықталған балаларға ота диагноз қойылғаннан кейін мүмкіндігінше тез жасалады.

Ота

• Қолға білінетін аталық безде шаптағы немесе ұмадағы шағын тілік арқылы аталық без босатылып, ұмаға бекітіліп тігіледі (орхиопексия). Бала көбіне сол күні үйге қайтады.
• Қолға білінбейтін аталық безде алдымен лапароскопия жасалады. Аталық без іш қуысында болса, лапароскопиялық орхиопексия, ал өте жоғары орналасса, бір немесе екі кезеңді Фаулер-Стивенс (Fowler-Stephens) әдісі таңдалады. Аталық без дамымаған болса (тек шағын қалдық тін ғана болса), қалдық тінді алып тастау туралы шешім жеке қабылданады.

Гормонмен емдеу

Гормон инъекциялары (hCG, GnRH) аталық безді ұмаға сирек түсіреді (сәттілігі шамамен 20%), түскен аталық без кейін қайта көтерілуі мүмкін, сондықтан олар күнделікті тәжірибеде ұсынылмайды.

Отадан кейін

Отадан кейін аталық без бірнеше айдан соң және жасөспірім кезеңінде тексеріледі. Аталық бездің қайта жоғары көтерілуі немесе кішіреюі сирек болады. Жасөспірім шағында ұл бала аталық бездерін өзі тексеруді үйренуі керек.