Uşaqlarda sidik yolu infeksiyası: AAP 2026 və EAU

Məqsədlər

Bu mövzunu oxuduqdan sonra

• SYİ şübhəsi olan uşağı nə vaxt müayinə etmək lazım olduğunu bilmək.
• Yaşa görə sidik nümunəsini düzgün götürmək və AAP 2026 diaqnoz meyarlarını tətbiq etmək.
• Febril SYİ-ni, sistiti və atipik SYİ-ni ayırmaq.
• Antibiotikin yolunu (ağızdan və ya parenteral) və müddətini yaşa və riskə görə seçmək.
• İlk febril SYİ-dən sonra USM, MSUQ və DMSA göstərişlərini bilmək.
• AAP 2026 və EAU tövsiyələrinin harada üst-üstə düşdüyünü və harada fərqləndiyini bilmək.

Əsaslar

Rəqəmlərlə SYİ

• ~7% qızdırması olan körpələrdə SYİ (AAP 2026)
• ~8% / ~2% 7 yaşa qədər qızlarda / oğlanlarda
• ~80% törədici E. coli
• ~15% ilk febril SYİ-dən sonra böyrək çapığı

Risk faktorları (AAP 2026-nın sistematik icmalına görə): kiçik yaş; qızlar; sünnət olunmamış kiçik yaşlı oğlanlar (sünnət olunmuş oğlanlarda risk daha aşağıdır, sünnət olunmamışlarda isə qızlardakından da yüksəkdir); mənbəyi bilinməyən qızdırma; əvvəlki SYİ; BBD və qəbizlik; gündüz sidik qaçırma; görüntüləmədə anomaliya; vaxtından əvvəl doğulma; 1 ildən az davam edib dayandırılmış antibiotik profilaktikası. Ana südü ilə qidalanma riski azaldır.

Körpələrdə SYİ çox vaxt yalnız qızdırma ilə, bəzən narahatlıq, pis əmmə, sarılıq, qusma və ya ishalla özünü göstərir. Ağır hallarda sepsis ola bilər. Ağrılı və tez-tez işəmə, təcili sidik ehtiyacı kimi şikayətləri adətən yalnız 2 yaşdan böyük uşaqlar bildirə bilir.

Əsaslar

İki klinik tövsiyə: AAP 2026 və EAU

AAP 2026 təlimatı artıq qüvvədə olmayan 2011-ci il təlimatını əvəz edir: yaş aralığı 2–24 aydan 8 gün – 5 yaşa genişləndirilib, risk qiymətləndirməsindən irq meyarı çıxarılıb.

Diaqnostika

Nə vaxt müayinə etməli: 72 saat

AAP 2026 (şərti, aşağı sübut): 2–24 aylıq, mənbəyi bilinməyən qızdırması olan uşaq və SYİ-yə uyğun şikayəti (ağrılı işəmə, yeni başlayan təcili və ya tez-tez işəmə) olan 2–5 yaşlı uşaq şikayətlər başlayandan 72 saat ərzində SYİ baxımından müayinə olunmalıdır; daha uzun müddət yalnız müşahidə etmək tövsiyə edilmir.

• Altı tədqiqatın birgə təhlilində 72 saatdan tez müayinə böyrək çapığını azaldıb (nisbi risk 0,68).
• Pielonefrit və ya böyrək zədəsi riski yüksək olan uşaqlarda müayinə daha tez aparılmalıdır: məlum anomaliya (hidronefroz, VUR), əvvəlki febril SYİ, pielonefritə uyğun əlamətlər (məsələn, bel-böyür nahiyəsində ağrı).
• Qızdırma: rektal ölçmədə 38 °C-dən yuxarı.
• Müayinə ailə həkimi və ya pediatr kabinetində aparıla bilər; uşağı mütləq təcili yardım şöbəsinə aparmaq lazım deyil.

EAU: müalicəyə qızdırma başlayandan 48–72 saatdan gec başlanması böyrək çapığı riskini artırır. Hər iki tövsiyə müalicənin gecikdirilməməsini vurğulayır.

Diaqnostika

Sidik nümunəsi necə götürülür?

8–60 günlük qızdırmalı körpələr (AAP-ın 2021-ci il təlimatı; AAP 2026 bu məsələdə həmin təlimata istinad edir) üçün iki yol var. Birincisi: sidik kateter və ya suprapubik aspirasiya ilə götürülür və analizə, analiz müsbət olduqda isə əkməyə göndərilir. İkincisi: analiz üçün sidik torbası ilə, sərbəst və ya stimulyasiya ilə işəmə zamanı götürülür; analiz müsbət olarsa, əkmə üçün kateter və ya suprapubik aspirasiya ilə yeni nümunə alınır (güclü tövsiyə).

AAP 2026-ya görə üsulu seçərkən uşağın yaşından daha çox nümunəni uğurla götürmək ehtimalı nəzərə alınmalıdır.

Diaqnostika

Diaqnoz meyarları: AAP 2026

AAP 2026 tibbi cəhətdən mürəkkəb olmayan uşaqlarda "yüksək ehtimallı SYİ" anlayışını yaşa görə müəyyən edir. Diaqnoz üçün həm iltihab əlaməti (piuriya və ya leykosit esterazası), həm də müsbət əkmə lazımdır.

• 2011-ci il təlimatında kateter nümunəsi üçün hədd 50 000 KOE/ml idi. Yeni sübutlara görə tək mikroorqanizm üçün 10 000 KOE/ml həddi spesifikliyi klinik əhəmiyyətli dərəcədə azaltmadan həssaslığı artırır. Təmiz tutulan sidikdə kontaminasiya çox olduğu üçün hədd 100 000 KOE/ml qalır.
• Analiz hədləri qəti qayda deyil, qərarı dəstəkləyən göstəricilərdir. Uşağın ümumi vəziyyəti ağırdırsa, analiz şübhəli olsa da əkmə götürülüb empirik müalicəyə başlamaq olar. Ümumi vəziyyəti yaxşı olan, ocaqlı əlaməti olmayan uşaqda isə şübhəli analiz daha çox SYİ-nin olmadığına işarə edir və əlavə risk faktoru yoxdursa, empirik müalicə adətən lazım olmur.
• Nitrit spesifikdir, amma həssaslığı aşağıdır və iltihabı göstərmir: asimptomatik bakteriuriyanı SYİ-dən ayırmır.
• Tipik uropatogenlər: E. coli, Proteus, Klebsiella və digər qram-mənfi bakteriyalar, Enterococcus. Bir neçə mikroorqanizmin və ya uropatogen olmayan bakteriyanın artımı adətən kontaminasiyadır.
• DMSA kəskin dövrdə pielonefriti göstərə bilər, amma diaqnoz üçün rutin istifadə edilmir.

Diaqnostika

Diaqnoz meyarları: EAU və fərqlər

• Piuriya (EAU): sentrifuqa edilmiş sidikdə görmə sahəsində 5-dən çox leykosit (25/µl) və ya sentrifuqasız 10 leykosit/µl-dən çox. 2 yaşdan kiçik uşaqlarda yalnız nitrit kifayət qədər həssas deyil.
• Əkmə (EAU 2026): febril SYİ-də ≥ 100 000 KOE/ml gözlənilir, amma təmiz tutulan sidik, orta axın sidiyi və kateter nümunələrində tək mikroorqanizmin 1 000–10 000 KOE/ml artımı müsbət sayıla bilər. Suprapubik aspirasiyada istənilən artım əhəmiyyətlidir. 4 aylıqdan kiçik qızdırmalı körpələrdə klinik və laborator tapıntılar uyğun gəldikdə və nümunə düzgün götürüldükdə 1 000 KOE/ml hədd kimi qəbul oluna bilər.
• Prokalsitonin 1,0 ng/ml-dən yüksək olduqda (EAU) kiçik uşaqlarda pielonefriti proqnozlaşdırır. Köməkçi göstəricidir, təkbaşına diaqnoz qoymur.

Febril SYİ (≥ 38 °C qızdırma ilə) pielonefrit kimi qəbul olunur. Qızdırmasız, yalnız tez-tez və ağrılı işəmə ilə müşayiət olunan SYİ isə adətən sistitdir. 2 yaşdan böyük uşaqlarda pielonefrit daha yüksək qızdırma və kostovertebral bucaqda ağrı ilə özünü göstərə bilər.

Diaqnostika

Atipik SYİ

AAP 2026 təlimatı da oxşar qrupu ayırır: 1 aylıqdan kiçik yaş, E. coli olmayan törədici, sünnət olunmuş oğlan, ağır gediş (septik şok, reanimasiyaya yatış), izləmənin etibarsız olması. Bu uşaqlarda ilk febril SYİ-dən sonra MSUQ fərdi seçim kimi nəzərdən keçirilir (bax: "MSUQ və DMSA: kimə lazımdır?").

Müalicə

Ağızdan yoxsa parenteral?

• 8–28 günlük körpə (AAP 2026, şərti, çox aşağı sübut): parenteral antibiotiklə başlanır və klinik yaxşılaşmadan sonra tezliklə ağızdan müalicəyə keçilir; yalnız parenteral müalicə tövsiyə edilmir.
• 28 gündən böyük, 5 yaşdan kiçik uşaq (AAP 2026, güclü, çox aşağı sübut): ağızdan antibiotik; xəstəxanaya yatış tələb edən parenteral və ya ardıcıl (əvvəl venadaxili, sonra ağızdan) müalicə rutin olaraq tövsiyə edilmir. Ağızdan dərmanı qəbul edə bilən və başqa səbəbdən yatışa ehtiyacı olmayan uşaq ambulator müalicə olunur.
• AAP-a görə parenteral və ya ardıcıl müalicə bu hallarda uyğun ola bilər: 28 gündən kiçik yaş, bakteriemiya, kritik vəziyyət, uşağın ağızdan dərman qəbul edə bilməməsi.
• Ailənin dərmanı aptekdən vaxtında ala bilməyəcəyindən narahatlıq varsa, ağızdan müalicədən əvvəl bir doza parenteral antibiotik vurula bilər.

Tövsiyənin güclü olmasının səbəbi: ağızdan və parenteral müalicədə böyrək çapığı və qısa müddətdə təkrarlanma tezliyi eynidir, parenteral müalicə isə xəstəxanaya yatış, venaya kateter qoyularkən ağrı, dərmanın toxumaya sızması, əlavə xərc və periferik yolla qoyulan mərkəzi venoz kateterin (PICC) fəsadları (infeksiya, tromb) ilə bağlıdır.

Müalicə

Müalicə müddəti

AAP 2026 (şərti, aşağı sübut): SYİ-də 7 gündən uzun deyil, 7 gün və ya daha qısa antibiotik kursu tövsiyə olunur. 10 randomizə tədqiqatda qısa və uzun kurslarda təkrarlanan SYİ tezliyi eyni olub; qısa kursdan sonra davamlı törədicinin yaratdığı təkrar SYİ daha az olub, amma fərq statistik baxımdan əhəmiyyətli deyil.

EAU 2026: febril SYİ 4–7 gün, ağızdan və ya parenteral (güclü); sadə sistit 3–5 gün. Fokal bakterial nefritdə ümumi müddət təxminən 3 həftədir.

Müalicə

Dərman seçimi

• AAP 2026: mümkün olduqda dar spektrli dərman. Ağır vəziyyətdə olmayan, tibbi cəhətdən mürəkkəb olmayan uşaqda yerli həssaslıq 80–85%-dən yüksəkdirsə, sefazolin (parenteral) və ya sefaleksin (ağızdan) seçilə bilər. Alternativlər (rezistentlik yüksək olduqda və ya dözümsüzlükdə): seftriakson, sefiksim, trimetoprim-sulfametoksazol, siprofloksasin; bunlar ehtiyatla və yerli rezistentliyə görə seçilir.
• EAU 2026: seçim yerli rezistentliyə və əvvəlki əkmələrə görə edilir. Bütün kursun yalnız ağızdan III nəsil sefalosporinlə aparılması 2–4 gün venadaxili, sonra ağızdan davam edən müalicə qədər effektivdir.
• Dərman əkmə nəticəsinə görə düzəldilir.
• Deksametazon böyrək çapığını azaltmır və bu məqsədlə tövsiyə edilmir.

Qızdırma uşaqların 90%-ində 24–48 saat ərzində düşür. Uyğun müalicəyə baxmayaraq davam edirsə, abses və obstruksiyanı istisna etmək üçün USM təkrarlanır.

Müalicə

Görüntüləmə: böyrək və sidik kisəsi USM-si

AAP 2026 (güclü, aşağı sübut): ilk febril SYİ keçirən 5 yaşdan kiçik hər uşaqda böyrək və sidik kisəsi USM-si aparılır. Məqsəd VUR-u deyil, struktur anomaliyaları və VUR ilə əlaqəli tapıntıları aşkar etməkdir.

• USM VUR-u aşkar etmək üçün etibarlı deyil: ilk febril SYİ-dən sonra VUR üçün həssaslıq təxminən 50%, spesifiklik 71%. Normal USM VUR-u istisna etmir, amma yüksək dərəcəli VUR ehtimalını azaldır.
• Febril SYİ-dən sonra uşaqların təxminən 22%-ində USM-də hansısa dəyişiklik tapılır, amma müalicəni dəyişən dəyişiklik yalnız təxminən 3%-ində (24 aylıqdan kiçiklərdə 4,5%) olur.
• AAP-a görə USM-in kəskin dövrdə edilməsi mütləq deyil; ağır və ya atipik gedişdə isə kəskin dövrdə aparılır.

EAU 2026 (güclü): febril SYİ keçirən körpələrdə və ağır vəziyyətli uşaqlarda USM 24 saat ərzində edilir. Yatış tələb etməyən uşaqlarda sonraya planlaşdırıla bilər. Tualetə gedən uşaqlarda işəmədən əvvəl və sonra, qalıq sidiklə birlikdə.

Müalicə

MSUQ və DMSA: kimə lazımdır?

AAP 2026 (şərti): USM normal olan, ilk febril SYİ keçirən 5 yaşdan kiçik uşaqda rutin MSUQ tövsiyə edilmir. MSUQ bu hallarda təklif olunur:

• İlk febril SYİ-dən sonra USM-də klinik əhəmiyyətli dəyişiklik.
• 2 yaşdan kiçik uşaqda ikinci febril SYİ.
• 2 yaşdan böyük uşaqda ikinci febril SYİ, onu izah edən başqa risk faktoru yoxdursa.
• Fərdi seçim kimi, ilk febril SYİ-dən sonra: 1 aylıqdan kiçik yaş, E. coli olmayan törədici, sünnət olunmuş oğlan, ağır gediş (septik şok, reanimasiya), izləmənin etibarsız olması. Nəticə patolojidirsə, uşaq uroloquna müraciət edilir.

EAU 2026 (zəif): MSUQ (və ya kontrastlı miksiya urosonoqrafiyası) seçilmiş hallarda və kəskin dövrdən sonra edilir. Nəzərə alınır: 12 aylıqdan kiçik yaşda ilk febril SYİ (tipik infeksiya və normal USM olduqda ikinci infeksiyanı gözləmək də mümkündür); təkrarlanan febril SYİ; anormal USM və ya anormal DMSA; istənilən yaşda atipik SYİ.

DMSA: kəskin dövrdə pielonefriti göstərir; böyrək çapığını qiymətləndirmək üçün infeksiyadan ən azı 6 ay sonra edilir (EAU, zəif). Bəzi mərkəzlər əvvəl DMSA edir və MSUQ-u yalnız DMSA anormal olduqda aparır ("yuxarıdan aşağı" yanaşma). AAP DMSA-nı rutin olaraq tövsiyə etmir.

MSUQ adətən müalicə bitdikdən sonra ambulator aparılır. Ailənin izləməyə qayıda bilməyəcəyindən ciddi narahatlıq varsa, ilk yatış zamanı da edilə bilər (AAP). VUR aşkarlandıqda onun idarəsi "Vezikoureteral reflyuks" mövzusunda verilib.

Müalicə

Təkrar SYİ-nin qarşısının alınması

• BBD: SYİ keçirən uşaqda sidik kisəsi və bağırsaq disfunksiyası, o cümlədən qəbizlik axtarılır və müalicə olunur (AAP 2026, yaxşı təcrübə bəyanatı; EAU 2026, güclü: febril və/və ya təkrarlanan SYİ keçirən, tualetə gedən hər uşaqda). Bunun üçün anamnez, fiziki müayinə və sadə skrininq sorğuları kifayətdir. Qəbizliyin müalicəsi təkrarlanmanı azaldır.
• Qəbizliyin müalicəsi və işəmə vərdişlərinin düzəldilməsi kömək etmirsə, uşaq uşaq uroloquna və ya uşaq nefroloquna göndərilir.
• Antibiotik profilaktikası: EAU təkrarlanan SYİ riski olan uşaqlara təklif edir (güclü). AAP aşağı riskli VUR-da (I–II dərəcə, BBD yoxdur) rutin profilaktikanı tövsiyə etmir; qərar ailə ilə birgə verilir. Ətraflı: "Vezikoureteral reflyuks" mövzusu.
• Antibiotik olmayan tədbirlər (EAU): quşüzümü (cranberry) məhsulları təkrarlanmanı azaldır (orta sübut); probiotiklərdən yalnız əlavə vasitə kimi istifadə olunur; vitaminlər rutin təyin edilmir.
• Fimoz: SYİ keçirən fimozlu oğlanlarda yerli steroid krem təkrarlanmanı azaldır; arxa uretral klapan və ya VUR da varsa, sünnətin faydası daha çoxdur (EAU).

Ailəyə izah edilir: uşaqda yenidən qızdırma olarsa, həkimə tez müraciət etmək və sidik analizi etdirmək lazımdır.

Müalicə

Uşaq uroloquna göndəriş

• Atipik SYİ və ya müalicəyə 48 saat ərzində cavab olmaması.
• USM-də klinik əhəmiyyətli dəyişiklik (genişlənmə, böyrək və ya sidik kisəsi anomaliyası).
• MSUQ-da VUR və ya başqa patologiya.
• Təkrarlanan febril SYİ.
• BBD-nin ilkin müalicəyə cavab verməməsi.
• Tibbi cəhətdən mürəkkəb uşaqlar (neyrogen sidik kisəsi, məlum anomaliya, immun çatışmazlığı): AAP-a görə bu uşaqlar ixtisaslaşmış həkimə göndərilir.