Oʻtkir yorgʻoq (oʻtkir skrotum): moyak buralishi va unga oʻxshash holatlar
Moyagida toʻsatdan ogʻriq paydo boʻlgan bolani toʻgʻri baholash, buralishni oʻtkazib yubormaslik va UTT uchun vaqt yoʻqotmasdan bolalar urologiga yoʻllash.
Qadam 1 / 13
Maqsadlar
Ushbu mavzuni oʻrganganingizdan soʻng siz
- Oʻtkir yorgʻoqning asosiy sabablarini sanab bera olasiz va ularning yoshga qarab uchrash ehtimolini bilasiz.
- Moyak buralishini moyak gidatidasi (appendix testis) buralishi va epididimitdan klinik belgilar asosida farqlay olasiz.
- TWIST shkalasi boʻyicha ballarni hisoblay olasiz va uning cheklovlarini bilasiz.
- Doppler UTTning oʻrnini va saqlangan qon oqimi buralishni istisno qilmasligini tushuntira olasiz.
- Bolani qachon va qanday shoshilinch yoʻllash kerakligini bilasiz.
Asosiy xulosa: toʻsatdan boshlangan moyak ogʻrigʻi buralish istisno qilinmaguncha shoshilinch jarrohlik holati hisoblanadi. Moyakning taqdirini vaqt hal qiladi, UTT yoki kuzatuv uchun kutib boʻlmaydi.
Asoslar
Moyak buralishi raqamlarda
- ~97%dastlabki 6 soatda saqlab qolinadi
- ~79%7–12 soatda
- ~43–61%13–24 soatda
- ~24%24–48 soatda
- ~7%48 soatdan keyin
- 12–18 yosheng koʻp uchraydigan davr
Buralishning ikki choʻqqisi bor: chaqaloqlik davri va oʻsmirlik. Oʻsmirlarda buralish koʻpincha uyqu paytida, sport mashgʻulotidan keyin yoki kichik jarohatdan soʻng boshlanadi.
Moyakni yoʻqotish bilan tugagan holatlarning katta qismi kech murojaat yoki kech yoʻllash bilan bogʻliq: ogʻriq “qorin ogʻrigʻi” deb baholanadi, bolaga ogʻriq qoldiruvchi berib uyga joʻnatiladi yoki UTT kutiladi.
Asoslar
Oʻtkir yorgʻoq sabablari
| Sabab | Odatiy yosh | Asosiy xususiyati |
|---|---|---|
| Moyak buralishi | Chaqaloqlar, 12–18 yosh | Toʻsatdan kuchli ogʻriq, koʻngil aynishi, qusish |
| Gidatida buralishi | 7–12 yosh | Asta-sekin kuchayuvchi ogʻriq, yuqori qutbda nuqtali ogʻriq, “koʻk nuqta” |
| Epididimit, orxit | Har qanday yosh, oʻsmirlarda koʻproq | Asta-sekin boshlanuvchi ogʻriq, orqa tomonda paypaslaganda ogʻriq, baʼzan dizuriya |
| Qisilgan chov churrasi | Goʻdaklar | Chovdan yorgʻoqqacha choʻzilgan qattiq boʻrtma, qusish |
| Idiopatik skrotal shish | 4–7 yosh | Ikki tomonlama qizarish va shish, ogʻriq kuchsiz, moyak ogʻriqsiz |
| Shenleyn-Genox purpurasi | Bolalik davri | Oyoqlarda purpura, boʻgʻim va qorin ogʻrigʻi bilan birga |
| Jarohat, oʻsma, gidrotsele | Har qanday yosh | Anamnez va koʻrik asosida farqlanadi |
Oʻtkir yorgʻoqning eng koʻp uchraydigan sababi gidatida buralishi, eng xavflisi esa moyak buralishidir. Qarorni ehtimollik emas, xavf belgilaydi.
Asoslar
Buralish anatomiyasi
Intravaginal buralish (oʻsmirlar): moyakning qin pardasi (tunica vaginalis) moyakni yuqoridan, urugʻ tizimchasi boʻylab oʻrab oladi va moyak qoʻngʻiroq tili kabi erkin osilib turadi (bell clapper deformatsiyasi). Bu anatomik moyillik koʻpincha ikki tomonda ham boʻladi.
Ekstravaginal buralish (chaqaloqlar): qin pardasi hali yorgʻoqqa birikmagani sababli moyak pardalari bilan birga buraladi. Koʻpincha ona qornida sodir boʻladi.
Intermittent buralish: qisqa, oʻz-oʻzidan oʻtib ketadigan kuchli ogʻriq xurujlari. Har bir xuruj navbatdagi toʻliq buralishdan ogohlantiradi va rejali orxiopeksiyaga koʻrsatma hisoblanadi.
Diagnostika
Anamnez va koʻrik
- Ogʻriq boshlangan vaqtni soatigacha aniq yozib qoʻying. Bu keyingi qarorlar uchun asosiy koʻrsatkich.
- Ogʻriq toʻsatdan boshlanganmi yoki asta-sekin kuchayganmi? Koʻngil aynishi va qusish buralishga shubhani kuchaytiradi.
- Avval ham shunga oʻxshash, oʻz-oʻzidan oʻtib ketgan xurujlar boʻlganmi (intermittent buralish)?
- Dizuriya, isitma, siydik yoʻllari anomaliyasi, yaqinda oʻtkazilgan virusli infeksiya, jarohat.
Koʻrik: avval tik turgan va yotgan holatda koʻzdan kechirish, soʻngra sogʻlom tomondan boshlab paypaslash.
| Belgi | Buralish | Gidatida buralishi | Epididimit |
|---|---|---|---|
| Boshlanishi | Toʻsatdan | Asta-sekin | Asta-sekin |
| Moyakning holati | Yuqoriga tortilgan, koʻndalang joylashgan | Odatiy | Odatiy |
| Ogʻriqli joy | Butun moyak | Yuqori qutbda nuqtali | Orqa tomonda, moyak ortigʻi (epididim) ustida |
| Kremaster refleksi | Odatda yoʻq | Bor | Bor |
| Qusish | Tez-tez | Kam uchraydi | Kam uchraydi |
Oʻsmir bola qorin ogʻrigʻi bilan murojaat qilsa, yorgʻoq albatta koʻrikdan oʻtkazilishi kerak. Uyalish sababli oʻsmirlar koʻpincha moyak ogʻrigʻidan emas, “qorin ogʻrigʻidan” shikoyat qiladi.
Diagnostika
TWIST shkalasi
TWIST (Testicular Workup for Ischemia and Suspected Torsion) buralish ehtimolini baholash uchun oddiy klinik shkala.
| Belgi | Ball |
|---|---|
| Moyakning shishi | 2 |
| Moyakning qattiqligi | 2 |
| Kremaster refleksining yoʻqligi | 1 |
| Koʻngil aynishi yoki qusish | 1 |
| Moyakning yuqoriga tortilgani | 1 |
| Umumiy ball | Xavf | Taktika |
|---|---|---|
| 0–2 | Past | Buralish ehtimoli kam, lekin bolani bolalar urologi yoki jarroh baholashi kerak |
| 3–4 | Oʻrta | Shoshilinch doppler UTT va jarroh maslahati |
| 5–7 | Yuqori | UTTni kutmasdan shoshilinch jarrohlik reviziyasi |
TWIST qaror qabul qilishga yordam beradi, ammo past ball buralishni toʻliq istisno qilmaydi. Pediatr uchun xulosa oʻzgarmaydi: moyagida toʻsatdan ogʻriq paydo boʻlgan bola shu kuniyoq jarrohlik baholashiga yoʻllanadi.
Diagnostika
Doppler UTT: qachon va qanday?
- Doppler UTT moyakdagi qon oqimini, urugʻ tizimchasining buralishini (“girdob” belgisi) va boshqa sabablarni koʻrsatishi mumkin.
- Qon oqimining yoʻqligi buralishni kuchli tasdiqlaydi, susaygan oqim ham buralishga mos kelishi mumkin. Qon oqimining saqlanishi esa buralishni istisno qilmaydi: toʻliq boʻlmagan yoki intermittent buralishda oqim saqlanib qolishi mumkin.
- Natija tekshiruvni oʻtkazayotgan mutaxassisning tajribasiga koʻp jihatdan bogʻliq.
- Klinik shubha yuqori boʻlsa, UTT operatsiyani kechiktirmasligi kerak.
Eng koʻp uchraydigan xato: “UTTda qon oqimi bor” degan xulosa bilan bolani uyga joʻnatish. Klinik manzara buralishga mos kelsa, jarrohlik reviziyasi zarur.
Diagnostika
Chaqaloqda buralish
Tugʻilishdan oldin yuz bergan buralishda yorgʻoq tugʻilganda qattiq, koʻkimtir va ogʻriqsiz boʻladi; moyakni saqlab qolish koʻpincha imkonsiz. Tugʻilgandan keyin yuz bergan buralishda esa avval normal boʻlgan yorgʻoq toʻsatdan shishadi va rangi oʻzgaradi.
- Tugʻilgandan keyin yuz bergan buralish shoshilinch holatdir.
- Tugʻilishdan oldin yuz bergan buralishda ham bola shu kuniyoq bolalar urologiga yoʻllanadi: qarama-qarshi moyakni fiksatsiya qilish muhokama qilinadi, chunki ikki tomonlama buralish kam uchraydi, ammo halokatli oqibatlarga olib keladi.
Davolash
Yoʻllash: pediatr nima qilishi kerak?
- Moyakda toʻsatdan ogʻriq
- Ogʻriq boshlangan vaqtni yozib qoʻying
- Ogʻiz orqali hech narsa bermang
- Jarrohlik xizmati bor markazga darhol yoʻllang, telefon orqali ogohlantiring
- Bolaga ogʻriq qoldiruvchi berib uyga joʻnatmang va ertalabni kutmang.
- UTT natijasi uchun yoʻllashni kechiktirmang.
- Ogʻriq oʻtib ketgan boʻlsa ham, bola shu kuniyoq koʻrikdan oʻtishi kerak: buralish oʻz-oʻzidan yechilgan boʻlishi mumkin.
Davolash
Jarrohlik davosi
Yorgʻoq reviziyasi: yorgʻoq ochiladi, urugʻ tizimchasining buralishi bartaraf etiladi va moyakning hayotiyligi baholanadi.
- Moyak hayotiy boʻlsa: orxiopeksiya (moyak yorgʻoqqa tikib qoʻyiladi).
- Moyak nobud boʻlgan boʻlsa: orxiektomiya.
- Har ikki holatda ham qarama-qarshi moyak fiksatsiya qilinadi, chunki anatomik moyillik koʻpincha ikki tomonlama boʻladi.
Manual detorsiya: jarrohlik yordami kechiksa, tajribali shifokor moyakni ichkaridan tashqariga (“kitob ochish” yoʻnalishida) aylantirishi mumkin. Ogʻriq kuchaysa yoki aniq qarshilik sezilsa, bu yoʻnalishda aylantirishni davom ettirmaslik kerak. Manual detorsiya operatsiyani kechiktirmasligi lozim. Ogʻriqning kamayishi yaxshi belgi, lekin toʻliq detorsiyani tasdiqlamaydi: qoldiq buralish saqlanib qolishi mumkin. Bu faqat vaqtinchalik chora; shoshilinch jarrohlik baholashi (reviziya) va fiksatsiya baribir zarur.
Davolash
Gidatida buralishi va epididimitni davolash
Gidatida buralishi: moyak buralishi ishonchli istisno qilingan boʻlsa, konservativ davolash: tinch holat, yalligʻlanishga qarshi ogʻriq qoldiruvchi vositalar. Ogʻriq odatda 3–10 kun ichida oʻtib ketadi. Ogʻriq choʻzilsa yoki tashxis shubhali boʻlsa, reviziya qilinadi.
Epididimit: prepubertat yoshdagi bolalarda koʻpincha steril boʻladi: virusli infeksiyadan keyin yoki reaktiv tarzda rivojlanadi. Siydik tahlili normal boʻlsa, antibiotik kerak emas: tinch holat, ogʻriq qoldiruvchi. Piuriya boʻlsa yoki siydik ekmasi musbat chiqsa, antibiotik buyuriladi va siydik yoʻllari UTT yordamida baholanadi. Jinsiy hayot kechirayotgan oʻsmirda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar hisobga olinadi.
Qaytalanuvchi epididimit siydik yoʻllari anomaliyasiga (siydik nayi ektopiyasi, uretra muammolari, siyish disfunksiyasi) ishora qilishi mumkin va bolani bolalar urologi tekshirishi kerak.
Davolash
Keyingi kuzatuv
- Buralishdan keyin moyak 6–12 oy davomida hajmi va konsistensiyasi boʻyicha tekshirib boriladi: atrofiya boʻlishi mumkin.
- Oʻsmirga moyaklarini oʻzi tekshirish oʻrgatiladi.
- Intermittent ogʻriq xurujlari boʻlgan bola rejali orxiopeksiyaga yoʻllanadi.
- Oilaga moyakda toʻsatdan ogʻriq paydo boʻlsa, darhol murojaat qilish zarurligi tushuntiriladi.
Pediatrning vazifasi: moyakdagi toʻsatdan ogʻriqni shoshilinch holat deb qabul qilish, qorin ogʻrigʻi bilan kelgan oʻsmirda yorgʻoqni koʻrish, UTT va kuzatuv uchun vaqt yoʻqotmasdan bolani yoʻllash.
Test
Test: Oʻtkir yorgʻoq
Oʻzingizni sinab koʻring: bitta javobni tanlang.
14 yoshli bola tunda chap moyagidagi kuchli ogʻriqdan uygʻongan, ikki marta qusgan. Moyak yuqoriga tortilgan, kremaster refleksi yoʻq. Eng toʻgʻri qadam qaysi?
Toʻsatdan boshlangan ogʻriq, qusish, yuqoriga tortilgan moyak va kremaster refleksining yoʻqligi buralish uchun xos (TWIST yuqori). Bola UTTni kutmasdan shoshilinch jarrohlik reviziyasiga yoʻllanadi.
Doppler UTTda moyakda qon oqimi bor, ammo klinik manzara buralishga mos keladi. Nima qilish kerak?
Toʻliq boʻlmagan yoki intermittent buralishda qon oqimi saqlanib qolishi mumkin. Normal doppler buralishni istisno qilmaydi, klinik shubha yuqori boʻlsa, operatsiya kechiktirilmaydi.
9 yoshli bolada 2 kundan beri asta-sekin kuchayib borayotgan ogʻriq, moyakning yuqori qutbida nuqtali ogʻriq va teri ostidan koʻrinadigan koʻk nuqta bor. Eng ehtimolli tashxis?
Yuqori qutbdagi nuqtali ogʻriq va “koʻk nuqta” gidatida buralishi uchun xos. Moyak buralishi ishonchli istisno qilingandan keyin konservativ davolanadi.
TWIST shkalasida qaysi belgilar 2 balldan beradi?
Moyakning shishi va qattiqligi har biri 2 ball; kremaster refleksining yoʻqligi, koʻngil aynishi yoki qusish va moyakning yuqoriga tortilgani har biri 1 ball beradi.
Buralish sababli operatsiyada moyak hayotiy. Qarama-qarshi moyak bilan nima qilinadi?
Buralishga sabab boʻladigan anatomik moyillik koʻpincha ikki tomonlama, shuning uchun qarama-qarshi moyak ham ayni shu operatsiyada fiksatsiya qilinadi.
Mavzu yakunlandi
Mavzu boʻyicha kalkulyatorlar
Bogʻliq mavzular
Mavzu boʻyicha ota-onalar uchun maqolalar
Manbalar
- EAU Guidelines on Paediatric Urology, 2026: Acute scrotum in children.
- Barbosa JA, Tiseo BC, Barayan GA, et al. Development and initial validation of a scoring system to diagnose testicular torsion in children. J Urol. 2013;189(5):1859–1864.
- Mellick LB, Sinex JE, Gibson RW, Mears K. A systematic review of testicle survival time after a torsion event. Pediatr Emerg Care. 2019;35(12):821–825.
Material tibbiyot mutaxassislari uchun moʻljallangan va amaldagi klinik tavsiyalarga asoslangan. Muayyan bemor boʻyicha qarorni davolovchi shifokor qabul qiladi.
Yangilangan: