Ektopik buyrak nima?
Ona qornidagi rivojlanish davrida buyraklar chanoq sohasida shakllanadi, keyin asta-sekin yuqoriga, oʻz joyiga, yaʼni bel tomonga, qovurgʻalar yaqiniga koʻtariladi. Baʼzan buyraklardan biri bu yoʻlni oxirigacha bosib oʻtmaydi yoki qarshi tomonga oʻtib ketadi. Oʻz joyidan pastda, yuqorida yoki qarshi tomonda joylashgan buyrak ektopik buyrak (buyrak distopiyasi) deyiladi.
Asosiy turlari:
- chanoq buyragi (chanoq distopiyasi): buyrak kichik chanoqda, siydik pufagi yaqinida qolib ketadi,
- kesishgan ektopiya (kesishgan distopiya): buyrak umurtqa pogʻonasining qarshi tomoniga oʻtadi,
- kesishgan qoʻshilgan ektopiya: qarshi tomonga oʻtgan buyrak u yerdagi buyrak bilan qoʻshilib ketadi va ikkala buyrak bir tomonda boʻlib qoladi.
Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, ektopik buyrak taxminan 1000 kishidan birida uchraydi. Bolalarda oʻtkazilgan bir tadqiqotda ektopik buyraklarning yarmidan koʻpi chanoqda joylashgan.
Belgilari
Ektopik buyragi bor bolalarning koʻpchiligida hech qanday shikoyat boʻlmaydi. Shuning uchun u koʻpincha homiladorlikda homila UTTsi paytida yoki boshqa sabab bilan, masalan, siydik yoʻllari infeksiyasi yoki qorin ogʻrigʻi tufayli qilingan tekshiruvlarda topiladi.
Muammo paydo boʻlsa, quyidagilar kuzatilishi mumkin:
- qorin yoki bel ogʻrigʻi,
- isitma va siyganda ogʻriq,
- siydikda qon,
- yuqori arterial bosim.
Qanday muammolar bilan birga uchrashi mumkin?
Ektopik buyrakda siydik baʼzan odatdagidan sekinroq oqadi. Shu sababli quyidagilar koʻproq uchraydi:
- gidronefroz: jomning kengayishi, odatda yengil va oʻtkinchi,
- vezikoureteral reflyuks: siydikning siydik pufagidan buyrakka qaytib oqishi,
- siydik yoʻllari infeksiyasi,
- buyrak toshi.
Kamdan kam hollarda jom bilan siydik nayi tutashgan joyda torayish (pieloureteral segment torayishi) boʻladi.
Tekshiruv
Birinchi tekshiruv buyrak va siydik pufagining ultratovush tekshiruvi (UTT). Buyrak oʻz joyida koʻrinmasa, shifokor uni chanoqda yoki qarshi tomonda qidiradi. Siydik va qon tahlillari orqali infeksiya va buyrak faoliyati tekshiriladi.
Qoʻshimcha tekshiruvlar har bir bolaga kerak emas, ular bolaning holatiga qarab tanlanadi:
- reflyuksni tekshirish uchun MSUG,
- har bir buyrakning umumiy faoliyatdagi ulushi va toʻqima holatini koʻrish uchun DMSA,
- kengayish boʻlsa, siydik oqimini tekshirish uchun MAG3.
Davolash va kuzatuv
Ektopik buyrak shikoyat tugʻdirmasa va buyrakka zarar yetkazmasa, davolash kerak emas. Buyrakni oʻz joyiga koʻchirish uchun operatsiya qilinmaydi. Aksariyat bolalarda buyraklarning umumiy faoliyati normal qoladi.
Davolash paydo boʻlgan muammoga qaratiladi: infeksiya, tosh va reflyuks alohida davolanadi, siydik oqimining tiqilishi esa jarrohlik yoʻli bilan bartaraf etiladi. Bolalarda bunday operatsiya kamdan kam hollarda kerak boʻladi.
Chanoqda joylashgan yoki boshqa buyrak bilan qoʻshilgan buyrak zarbadan osonroq shikastlanishi mumkin. Bola kontakt sport turlari bilan shugʻullanmoqchi boʻlsa, buni oldindan shifokor bilan maslahatlashing.
Qachon shifokorga murojaat qilish kerak?
Ektopik buyragi bor bolada isitma, qorin yoki bel ogʻrigʻi, siydikda qon paydo boʻlsa, rejali koʻrikni kutmang, shifokorga murojaat qiling.
Qachon zudlik bilan murojaat qilish kerak?
Quyidagilardan biri boʻlsa, navbatdagi qabulni kutmang: shifokorga qoʻngʻiroq qiling yoki eng yaqin shoshilinch tibbiy yordam boʻlimiga boring.
- Isitma, ayniqsa siyganda ogʻriq bilan birga (siydik yoʻllari infeksiyasi boʻlishi mumkin)
- Qorinda yoki belda kuchli ogʻriq
- Qoringa zarba tushgandan keyin siydikda qon
Pediatr va oilaviy shifokor uchun eslatma
Ektopik buyrak taxminan 1/1000 chastotada uchraydi, holatlarning aksariyati simptomsiz kechadi va koʻpincha homila UTTsida yoki boshqa sabab bilan qilingan tekshiruvlarda aniqlanadi. 148 boladan iborat bir markazli seriyada ektopik buyraklarning 60%i chanoqda joylashgan, bolalarning 41%ida kesishgan ektopiya boʻlgan. Gidronefroz holatlarning 19%ida qayd etilgan va asosan yengil (SFU 1–2) hamda oʻtkinchi boʻlgan; VUR butun guruhda bolalarning 7,4%ida, MSUG qilingan 34 bolaning esa 32%ida topilgan. DMSAda ektopik buyrakning ulushi ortotopik buyraknikidan past boʻlgan, biroq kreatinin va eGFR saqlangan. Jarrohlik aralashuvi kamdan kam hollarda kerak boʻlgan (PUS torayishi sababli bitta vaqtinchalik JJ stent, reflyuks sababli ikkita endoskopik inyeksiya va bitta ureteroneotsistostomiya). Mualliflar toʻliq urologik tekshiruv zarurligini har bir bolada alohida baholashni tavsiya qiladi. Chanoqda joylashgan yoki qoʻshilgan buyrak shikastlanishga sezgirroq.
Qabulda nima qilinadi?
- Buyrak va siydik pufagi UTTsi qilinadi, ikkala buyrakning joyi, oʻlchami va jomning kengayishi baholanadi.
- Siydik tahlili qilinadi, oʻtkazilgan infeksiyalar va qorin ogʻrigʻi haqida soʻraladi.
- Kerak boʻlsa MSUG, DMSA yoki MAG3 rejalashtiriladi, kuzatuv jadvali oila bilan kelishib olinadi.
Koʻp beriladigan savollar
Ektopik buyrak normal ishlaydimi?
Ektopik buyrak normal ishlashi mumkin, lekin baʼzan uning umumiy faoliyatdagi ulushi ikkinchi buyraknikidan biroz kam boʻladi. Ikkinchi buyrak sogʻlom boʻlsa, buyraklarning umumiy faoliyati odatda saqlanadi.
Buyrakni oʻz joyiga koʻchirish kerakmi?
Yoʻq. Buyrakning joyini oʻzgartirish uchun operatsiya qilinmaydi. Operatsiya faqat siydik oqimini buzadigan torayish yoki reflyuks kabi muammo boʻlganda kerak boʻlishi mumkin.
Mavzuga oid
- GidronefrozBuyrak jomining kengayishi (pieloektaziya), buyrakda suv yigʻilishiKasallik
- Vezikoureteral reflyuksPufak-siydik nayi reflyuksi, VURKasallik
- Taqasimon buyrakBuyraklarning pastki uchlari bilan qoʻshilishiKasallik
- Yagona ishlovchi buyrakBitta buyrak, bitta buyrak bilan tugʻilishKasallik
- DMSA sintigrafiyaStatik buyrak sintigrafiyasiTekshiruv
- Obstruktiv uropatiyalar va antenatal gidronefrozShifokorlar uchun
Manbalar
- Köksoy AY et al. Understanding ectopic kidneys: insights from a single-center study. J Curr Pediatr, 2024.
- NIDDK. Ectopic kidney. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases.
Ushbu sahifa maʼlumot berish maqsadida tayyorlangan. Bolangizni davolash haqidagi qaror koʻrikdan soʻng shifokor bilan birgalikda qabul qilinadi.
Yangilangan: